Open main menu
Türkiye
Türkiye Cumhuriyeti
Komara Tirkiyeyê yan jî Dûgela Romê
Alaya Tirkan
(Ala)
Gotina netewî:
Egemenlik, kayıtsız şartsız Milletindir[1]
Sirûda netewî: İstiklal Marşı
Sirûda Îstiqlalê
Turkey (orthographic projection).svg
Zimanên fermî Tirkî


Zimanên nefermî Abazayî, abxazî, adigeyî, erebî, albanî, avarî, azerbaycanî, bosnî, pomakî, romanî, ermanî, gurcî, hamşenî, hertevînî, kabardinî, qazaxî, qirgizî, tatariya Qirimê, kurdî, spaniya Cihûyan, lazî, osetî, ûzbêkî, pontî/pontosî - yewnaniya Trabzonê, yewnanî, suryanî, tirkmanî, uygurî [çavkanî pêwîst e]
Paytext Enqere
39°55′Bk 32°50′Rh / 39.917°Bk 32.833°Rh / 39.917; 32.833
Bajarê mezin Stembol
Sîstema siyasî Komar
 - Serekcumhûr Recep Tayyip Erdoğan
Rûerd
 - Giştî
 - Av (%)

783.562 km2
1.3
Gelhe
 - Giştî (2016)
 - Berbelavî

79.814.871[2] kes
102 kes/km2
Serxwebûn 29'ê kewçêrê 1923
Dirav Türk Lirası (Lîraya Tirkî)
Dem UTC+2
Nîşana înternetê .tr
Koda telefonê +90
Turkey map ku.svg

Tirkiye, Turkiya an jî Komara Tirkiyeyê (navê fermî bi tirkî: Türkiye Cumhuriyeti) an jî weke ku di nav kurdan tê binavkirin Dûgela Romê an jî Romistan, welatekî Ewropayî-Asyayî ye ku li nîvgizirta Anatoliyayê li başûrê rohavaya Asyayê heta nîvgizirta Balkanê li başûrê rojhilata Ewropayê dikeve ye.

Tixûbên Tirkiyeyê bi heşt welatan re hene: Bulgaristan li bakurê rojavayê, Yewnanistan li rojavayê, Gurcistan li bakurê rojhilatê, Ermenistan, Îran û Komara Azerbaycanê li rojhilatê, Iraq û Sûriye li başûrê rojhilat û başûrê wê dikevin. Ew bi Deryaya Navîn li başûrê, Deryaya Egeyê li rojavayê û Deryaya Reş li bakurê tê dorpêç kirin. Deryaya Marmara jî li navbera xakên Tirkiyeyê dikeve. Ev derya wekî sînorê parzemîna Ewropayê û Asyayê tê hesibandin û bi vî awayî Tirkiyê welatekê du-parzemînî ye.

EtîmolojîBiguherîne

Xanedaniya tirkan a ewil mavîna salên 552-744 li herêma Asyaya Navendî û Çînê bi navê xanedaniya Goktirkan (bi tirkî: Göktürk Kağanlığı) hatiye damezirandin. Navê "Türk" bi şeklê ku hiro tê bakaranîn cara yekem li ser nivîskek a di heyna Göktürkan de derbas dibe. Çîniyan di wê serdemê de navê tirkan wek Tūjué bikartînin. Dîrokvan İlber Ortaylı (bixwîne: Îlber Ortayli) li nivêsarekî xwe de diyar dike ku tucar û dîplomatên Cenevîzî û Venedîkî di sedsala 12em de Tirkiye wek Turchia û Turkmenia şayesandine. Ji bilî vê navê Tirkiye cara pêşîn di sala 1190î de di çavkaniyek nivêskî de, di weqayînameya Seferên Xaçperestan derbas dibe.[çavkanî pêwîst e] Abdulhaluk Çay diyar dike ku şayesandinê Turchia kevntir e û tebîrê Turchia cara pêşîn di sedsala 6em de di çavkaniyên Bîzansê de tê rast lê hatin û dibêje "Va tebîra di sedsalên 9em û 10em de seî qada ku di mavîna çemê Volgayê heta Ewrûpaya Navendî de dimîne hatiye bikaranîn."[çavkanî pêwîst e] Hew diyar dike ku va bikaranîna di herêma Qefqazyayê seî Kaẍantiya Hazar wek Tirkiyeya Rohhelat, seî dûgela macar bi aliyê Xanedaniya Arpadê hatiye damezirandin jî bi şeklê Tirkiyeya Rohava bûye û heman tebîr ji sedsala 12em pê ve seî Anadolyayê hatiye bikaranîn. Di tarîxê de di sedsalên 13em û 14em de Memlûkên Misrê jî navê Tirkiye bikaranîne: "ed-devlet üt Türkiya" (1250-1387)[çavkanî pêwîst e] Di Dewleta Osmanî de heta sedsala 19'emîn de navê Tirkiye nedihat bikaranîn; Navên Devlet-i Âliyye (bixwîne: Dewlet-î Alîyye), Devlet-i Osmaniye (bixwîne: Dewlet-î Osmanîye), Memalik-i Şahane (bixwîne: Memalîk-î Şahane), Diyar-ı Rum (bixwîne: Dîyar-i Rum) hatin bikaranîn. Feqet tê zanîn ku li derveyî welêt car caran li şûna Împeratoriya Osmanî navê Tirkiye hatiye bakaranîn. Xerîteyên ku di wê heynê de bi zimanên biyanî hatine çêkirin vî rewşê diyar dikin. Paşînga nav Jön Türkan şûna Osmaniye (bixwîne: Osmanîye) navên mîna Türkistan (bixwîne: Tûrkîstan), Türkeli (bixwîne: Tûrkelî), Türkili (bixwîne: Tûrkîlî) hatine pêşniyaz kirin lê ji ber ku di Asyaya Nevendî de herêmekê bi navê Türkistan heye ew yek nehatiye pejirandin. Di makezagonê de (1921) navê "Türkiye" hatiye nivêsandin û bi îlankirina cumhûriyetê di sala 1923'î de navê dewletê wek Türkiye Cumhuriyeti (bi kurdî: Komara Tirkiyeyê) misoger bû.

DîrokBiguherîne

  Gotara bingehîn: Împeratoriya Osmanî

Berî avabûnêBiguherîne

Komara Tirkiyeyê li ser axa bermayîyên Osmanîyan hate damezrandin. Mîraseke mezin ya dîrokî, leşkerî, bûrokratî ji Împeretoriya Osmaniyan wergirt. Dewleta Osmaniyan piştî şerê cîhanî yê yekem ji aliyê gelek dewletên Ewropayî ve hat dagir kirin. Gelek herêmên tirknişîn ketin bindestê wan dewletan. Di

Îlankirina Komara Tirkiyeyê (29 çiriya pêşîn 1923)Biguherîne

Serdema yek partî (1923-1945)Biguherîne

Di vê serdemê de tenê Partiya Komara Gel hebû, partî û rêxistinên din hatibûn qedexe kirin.

Hikûmeta yekem (30 çiriya pêşîn 1923-6 adar 1924)Biguherîne

Hikûmeta duyemBiguherîne

Hikûmeta sêyemBiguherîne

Hikûmeta çaremBiguherîne

Hikûmeta pêncemBiguherîne

Hikûmeta şeşemBiguherîne

Hikûmeta heftemBiguherîne

Hikûmeta heştemBiguherîne

Hikûmeta nehemBiguherîne

Serdema pirr partiyan (1945-...)Biguherîne

Hikûmeta dehemBiguherîne

Hikûmeta yanzdemBiguherîne

Hikûmeta danzdemBiguherîne

Hikûmeta sêzdemBiguherîne

Hikûmeta çardemBiguherîne

Hikûmeta panzdemBiguherîne

Hikûmeta şanzdemBiguherîne

Hikûmeta hevdemBiguherîne

Hikûmeta hejdemBiguherîne

Hikûmeta nozdemBiguherîne

Hikûmeta bîstemBiguherîne

Hikûmeta bîstûyekemBiguherîne

Hikûmeta bîstûduyemBiguherîne

Hikûmeta bîstûsêyemBiguherîne

Hikûmeta bîstûçardemBiguherîne

Hikûmeta bîstûpêncemBiguherîne

Hikûmeta bîstûşeşemBiguherîne

Hikûmeta bîstûheftemBiguherîne

Hikûmeta bîstûheştemBiguherîne

Hikûmeta bîstûnehemBiguherîne

Têkiliyên derve yên Komara TirkiyeyêBiguherîne

Olên TirkiyeyêBiguherîne

Derbarê ayîna gelê Tirkiyeyê de 96,1% misilmanên (80% suni û 20% elewî) ne; 0,6% jî xiristiyan û 3,2% ateîst û agnostîk in. [3]

Gelên TirkiyeyêBiguherîne

Li Tirkiyeyê 70% tirk, 20% kurd, 2% çerkez, 2% bosnî, 1,5% ereb, 1% alban, 0,5% laz, 0,1% gurcî û gelek gelên din wek ermenî (hemşînî), bulgar (pomak), suryanî, çaçan, yewnan (pontî), tirkên cihû û roman[çavkanî pêwîst e].

CografyaBiguherîne

GalerîBiguherîne

ÇavkanîBiguherîne