Asya

Parzemîn

Asya (bi latînî: Asia) mezintirîn parzemîna cîhanê ye ku li rojhilat ji Okyanûsa Mezin dest pê dike ta digihe rêzeçîyayên Ûral li rojava û ji Okyanûsa Arktîk li bakur xwe digihe Okyanûsa Hindî li başûr. Kes, gel û tiştên li yan ji Asyayê asyayî ne.

Asya
Asia satellite orthographic.jpg
43°40′52″Bk 87°19′52″Rh / 43.6811°Bk 87.3311°Rh / 43.6811; 87.3311
Pêk tê ji
Rûerd
  • 44.614.500 kîlometre çargoşe Li ser Wîkîdaneyê biguhêre
Gelhe4,164,252,000 (2011) Li ser Wîkîdaneyê biguhêre
DemjimêrUTC+6, EET
Asia (orthographic projection).svg
biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêreBelge

ErdnigarîBiguhêre

Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163 km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490 km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire.

Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê Everest e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, Deryaya Qezwînê, gola herî kûr Gola Baykal, Gola Mirî a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. Behra Turfan -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye.

Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin.  Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e.

DabeşkirinBiguhêre

  Gotara bingehîn: Başûr-rojhilatê Asyayê
  Gotara bingehîn: Asyaya Navendî
  Gotara bingehîn: Asyaya Rojhilat
  Gotara bingehîn: Rojhilata Navîn
  Gotara bingehîn: Rojhilata Dûr
  Gotara bingehîn: Rojhilata Nêzîk

DîrokBiguhêre

GelhenasîBiguhêre

ZimanBiguhêre

DînBiguhêre

SiyasetBiguhêre

Welatên AsyayêBiguhêre

Bakurê AsyaBiguhêre

Di bakurê Asya de bes   Rûsya ye.

Rojhilata AsyaBiguhêre

Di rojhilata Asya da pênc dewlet hene.

Başûrê AsyaBiguhêre

Di başûrê Asya da heft dewlet hene. Ew evin:

Rojhilat-başûrê AsyaBiguhêre

Di rojhilat-başûrê Asya da yazdeh dewlet hene.

Asyayê pêşînBiguhêre

Di Asyayê pêşîn bîst dewlet hene. Li wir navçeyên otonom (  Qerebaxa Çiyayî,   Abxazya û   Osetyaya Başûr) jî hene.

ÇavkanîBiguhêre

Girêdanên derveBiguhêre

  Wîkîferheng: Asya – Mane, etîmolojî, werger û bêhtir