Nepal welatekî li naverasta Asyayê ye. Nifûsa Nepalê digehe nêzikî 29 milyon kesî. Paytextê wî Katmandû ye. Li bakurê welat çiyayên Hîmalayê û li başûr Terrai (herêma daristaniyekê) hene.

नेपाल Li ser Wîkîdaneyê biguhêre
Nepal
नेपाल Li ser Wîkîdaneyê biguhêre
Ala Mertal
Dirûşm: Mother and Motherland are Greater than Heaven Li ser Wîkîdaneyê biguhêre
Sirûd: Sayaun Thunga Phulka Li ser Wîkîdaneyê biguhêre
Nepal li ser nexşeyê
Map
Paytext
28°Bk, 84°Rh
Zimanên fermî
  • Nepali Li ser Wîkîdaneyê biguhêre
Zimanên tên bikaranîn
Rêveberî komara federal (28 gulan 2008)[1]
 •  Serokdewlet Ram Chandra Poudel (2023–) Li ser Wîkîdaneyê biguhêre
 •  Serokwezîr Pushpa Kamal Dahal (2022–) Li ser Wîkîdaneyê biguhêre
Avakirin
 •  Dema avakirinê 25 îlon 1768, 28 gulan 2008 
 •  Rûerd 147.181,254346 kîlometre çargoşe Li ser Wîkîdaneyê biguhêre
Gelhe
 •  Giştî 29.164.578 (2021) Li ser Wîkîdaneyê biguhêre
Demjimêr UTC+5:45
Hatûçûna ajotinê çep
Koda telefonê +977
Malper
https://nepal.gov.np Li ser Wîkîdaneyê biguhêre

Dîrok Biguhêre

Berî ku Nepal bibe welatek yekbûyî ya îro, ew eşîrên piçûk ên mirovan bûn ku tenê ji bo bazirganiya kelûpelan civiyabûn. Padîşahê wê demê padîşah Jayasthiti Malla bû. Bi alîkariya kasta din a bilind Newars, ku jê re Bramis tê gotin, wî kom li çar komên mezin ên Newar veqetand.[2] Van kom bûn Brahmin, Kshatriya, Vaisya, û Shudra.[2] Dûv re hemwelatî li gorî pîşeya xwe, li her kategoriyê hatin bicîh kirin, digel ku Brahmins rûspî an çîna serdest in.[2][3]

Kşatriya mirovên çîna karker û bi perwerde bûn. Vaishya jî mirovên çîna karker bûn lê kêmxwendî bûn, ger hebe. Kasta herî nizm Shudras e, ku nekare perwerdehiyê bibîne û karê ku kesekî din naxwaze bike.[4] Piştî ku welat bû yek, komên din jî li yek ji van kategoriyan asîmîle bûn.[3] Vê yekê hiyerarşiya Newarên cihêreng ên ku li cihê xwe dimînin neguherand.[3]

Kesên kastê Newar hemî paşnavek cûda bûn, ku ji wan re dibe alîkar ku hevûdu nas bikin ka ew Newar çi celeb in.[2] Di her kastê de cûrbecûr paşnavên cihêreng hene û digel tevliheviya mirovên nû yên Nepalî li geliyê Katmandu, mirov hene ku ne Newar in lê yek ji paşnavên Newar hene, wek Malla, Sharma, û bêtir.[4]

Demografîk Biguhêre

Ola herî hevpar a li Nepalê Hinduîzm e, ku li welêt% 81 e. Ola duyemîn a herî mezin Budîzm e,%8 rûniştiye. Newars mirovên di her du olan de hebûn û dema ku pergala kastê çêbû, ev her du kom jî ji hev cihê bûn.[5]

  Gotara bingehîn: Lîsteya bajarên Nepalê

Newarsên Hîndû tekeziyek zêde li ser rûspî û xwîna padîşah kirin, dema ku Bûdîstan rahîb û kahînan danîbûn ser bingehek bilind. Piraniya koçberên Tîbetî jî beşdarî Newarsên Bûdîst bûn ji ber ku ew bi bazirganiyê re têkildar bûn.[5]

Çand Biguhêre

Jiyankirin Biguhêre

Gava ku ciwan Kumari yekem carî dibe, ew temsîl dike ku Xwedê ji laşê wê derdikeve. Xwedê diçe keştiya wan a din. Niha Kumari-yê berê ji dîwarên qesrê tê derxistin û tê hiştin ku ew xwe biparêze. Mirovên ku berê keçikê wekî xwedawerek li jor dinihêrîn, naha jê direvin û destê xwe nadin wê, ji ber ku ew êdî ne ew heyîna pak a berê ye.[6]

Piraniya van keçan tu carî tiştek ji bo xwe nekirine û di derbarê tiştên herî bingehîn de jî haya wan jê tune. Ev ji wan re jiyanek normal li derveyî dîwarên qesrê dijwar dike. Hinek tenê ne û malbatek wan tune ku lê vegerin. Ev wan ber bi cihekî neyînî ve dibe. Ew neçar dimînin ku heya dawiya jiyana xwe li kolanê bijîn. Yên ku malbatên wan hene ku lê vegerin, wiya dikin û hewl didin ku jiyanek asayî ya ku ew dikarin careke din bijîn.[6]

Naha, Kumariyên ku vedigerin jiyana normal, fersendek ji wan re tê dayîn ku bibin xwedî perwerdehiyek ku berê nikaribûn bibin. Pir kes diçin dibistanên giştî û jiyana normal dijîn û çend kes jî diçin dibistanê taybet mamosteyan.[6]

Ziman Biguhêre

Zimanê sereke yê Nepalê Nepalî ye. Dibe ku ev ziman sereke be, lê gelek Newarî hene ku pê napeyivin. Ew bi zimanek cûda bi navê Newari an Newar bhasa diaxivin. Zimanê Newarî jî alfabeya Sanskrîtî dişopîne. Bi demê re, ew ji zimanê fermî yê Nepalî cûda cûda guheriye. Pir mirovên Newar ên ku hîn jî li gundên gundewar dijîn bi zimanê xwe yê zikmakî diaxivin û zarokên xwe hîn dikin. Lêbelê, ew li geliyê Katmandu ew qas nayê bikar anîn. Ziman hêdî hêdî ber bi mirinê ve diçe, ji ber ku gelek zarokên li gund tu feydeya vî zimanî nabînin. Wusa be jî, ji mîlyonek zêdetir mirovên Newar hene ku zimanê xwe didomînin.[7]

Piştî ku geliyê Katmandu ji hêla împaratoriya Rana ve hate girtin, serweriya Newar li geliyê Katmandu pir hate tepisandin. Tevî ku hewldanên tinekirina zimên qewimîne jî, ziman berdewam dike. Ew berdewam dimîne di dilê mirovên Newar de. Ziman di nivîsên berê de, di destnivîs û helbestan de, û şêwazên din ên edebiyatê de jî dijî.[7]

Pêjgeh Biguhêre

Asyaya Başûr bi hemî biharatên ku ew di xwarinên xwe de bikar tînin navdar e. Xwarina Newar ji beşek mezin ji birinc û her celeb xwarinên kêfa xweş ên derdorê pêk tê. Xwarin ji goşt, hêk, mirîşk, an bizin pêk tê.[8] Carinan jî herdu jî. Dûv re sebzeyên me hene, ku bi gelemperî kartol û fasûlî ne. Li kêlekê, sebzeyên tirşkirî yên wekî pijyayî an mango jî hene. Van sebzeyên tûj tûj in û ji bo her xwarinê xwarinek bêkêmasî ne.[8] Ev fêkîya kesk a ku ew di navbera xwarina xweya sereke de dikelînin jî nagire. Di tasek veqetandî de, wan şorba nîskê ya ku ji çîçika perçebûyî hatî çêkirin heye. Ew dikare fasûlî mung jî be. Ew sebzeyan bi birincê tevlihev dikin û şorba nîskê li ser hemûyan belav dikin.[9][10]

Carinan Newariyan xwarinê bi birincê dixwin û carinan jî bi rotî dixwin. Di heman demê de guhertoyek xwarina vê xwarinê jî heye ku hin tişt cûda ne.[11] Birinc dibe chiura. Daldî dal tune, lê li şûna wê şorbe ji goşt heye, û her dem sebzeyên xweş ên wekî gêzer û xiyaran hene.[10] Ew xwarinek xweş e ku mirov li dervayî civata Newar jî ji xwarinê kêfxweş dibin. Bi taybetî xwarina wê bi destên xwe û ne bi kevçî ye, ji ber ku hûn dikarin çêj û baharatan hê çêtir tahm bikin.[11]

Galerî Biguhêre

Çavkanî Biguhêre

  1. http://www.auswaertiges-amt.de/DE/Aussenpolitik/Laender/Laenderinfos/01-Nodes_Uebersichtsseiten/Nepal_node.html; dema weşandinê: adar 2015.
  2. a b c d Adventure, Explore Himalaya Travel & (6 adar 2015). "History of Nepal". Explore Himalaya Travel & Adventure (bi American English). Roja wergirtinê: 5 îlon 2023.
  3. a b c Whelpton, John (2005). A History of Nepal. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-80026-6.
  4. a b "Nepal profile - Timeline". BBC News (bi British English). 17 sibat 2011. Roja wergirtinê: 5 îlon 2023.
  5. a b "Nepal Profile – Ministry of Foreign Affairs Nepal MOFA". mofa.gov.np. Roja wergirtinê: 5 îlon 2023.
  6. a b c "Culture  & Society of Nepal – Ministry of Foreign Affairs Nepal MOFA". mofa.gov.np. Roja wergirtinê: 5 îlon 2023. {{cite web}}: no-break space character in |title= at position 8 (alîkarî)
  7. a b "Nepali language | History, Grammar & Writing System | Britannica". www.britannica.com (bi îngilîzî). 19 tîrmeh 2023. Roja wergirtinê: 5 îlon 2023.
  8. a b "Food-nepal.com - Pickle - Achar - Chutney". www.food-nepal.com. Roja wergirtinê: 5 îlon 2023.
  9. diwakar (27 tebax 2021). "Is momo a Nepali thing? Here's all you need to know about momo's history in Nepal - OnlineKhabar English News" (bi British English). Roja wergirtinê: 5 îlon 2023.
  10. a b Nepal, List (2 gulan 2018). "List Of Nepalese Food | Traditional Dishes Of Nepal". ListNepal (bi American English). Roja wergirtinê: 5 îlon 2023.
  11. a b "8. DECIDUOUS FRUIT PRODUCTION IN NEPAL". www.fao.org. Roja wergirtinê: 5 îlon 2023.

Girêdanên derve Biguhêre