Zimanê inglîzî

zimanek ji binemala zimanên hindo-ewropî

Zimanê inglîzî yan zimanê îngilîzî (bi înglîzî: English) zimanê serekî yê welatên Brîtanya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Keneda, Awistralya, Zelandaya Nû û hin welatên din e. Inglîzî zimanekî ji binemala zimanên hindo-ewropî ye. Li gelek welatên din jî wek zimanê fermî û herwisa li piraniya welatên dinyayê wek zimanê duyem tê bikaranîn. Ew niha bûye zimanê serekî yên têkiliyên navneteweyî.

Inglîzî
English
Welatên lê tê axaftin Li Brîtanya, Dewletên Yekbûyî yên Emerîkayê, Keneda, Awistralya, Zelandaya Nû û 94 welatên din tê axiftin
Herêm Brîtanya, DYA û gelek welatên cihanê
Axiverên zimanê zikmakî Derdora 340 milyon (zikmakî)
350 milyon - 1 milyar (zimanê duyem)
Malbata zimanî Zimanên hind û ewropî
  • Zimanên germanî yên rojava
    • Zimanên anglo-frîzî
      • Inglîzî
Şiklê kevn
Sîstema nivîsê Tîpên latînî
Kodên zimanî
ISO 639-1 en
ISO 639-2 eng
ISO 639-3 eng
Percentage of English speakers by country and dependency as of 2014.svg

ji sedî yên înglîzîaxêv      80-100%      60-80%      40-60%      20-40%       0.1-20%      jimare tune (Antarktîka û Korêya Bakur)

Inglîzî zimanekî germanî ya rojavayî ye ku yekem car li Înglistanê destpêka Serdema Navîn hate axaftin. Ew di sedsala 21ê de bûye zimanê sereke yê nîqaşa navneteweyî. Navê zimên ji bi latînî: Angli (bi înglîzî: Angles) e, yek ji gelên kevnar ên germanî ye ku koçî Înglistanê (bi înglîzî: England) dike, beşa Brîtanya Mezin a ku pişt re li ser navê wan hate kirin. Navê vî gelî bi eslê xwe ji Anglia, nîvgiravek li Deryaya Baltîk e. (Di hin zimanan de, Anglia niha navekî ê Înglistanê ye.)

Zimanê inglîzî xizmekî nêzîkî zimanê frîsî (en) û zimanê saksonî yê jêrîn (en) e. Bandora zimanên din ên germanî, bi taybetî zimanê vîkîngan (bi înglîzî: Old Norse, zimanekî germanî yê bakur) û latînî û fransî li ser vokabulera inglîzî jî bi awayekî berbiçav diyar e.

DîrokBiguherîne

Inglîziya kevn û navînBiguherîne

Inglîzî di bêhtirî 1400 salan de pêşve diçû. Forma herî pêşîn a inglîzî komeke zaravayên germanî ya rojava bû ku di sedsala 5an de ji hêla koçberên anglo-saksonî (en) ve hat anîn Brîtanya Mezin. Ji vê forma destpêkê re inglîziya kevn (en) (bi inglîziya kevn: Ænglisc; bi înglîzî: Old English an jî Anglo-Saxon) dibêjin.

Çêbûna inglîziya navîn di dawiya sedsala 11an de dest bi dagirkirina normanan a Îngilistanê (en) dike (1066). Ziman di bin bandora fransiya kevn (en; fr) (bi fransî: ancien français, bi înglîzî: Old French), nemaze devoka wî ya normaniya kevn (en) (bi înglîzî: Old Norman) de dimîne.

Inglîziya nûjen a paşînBiguherîne

Destpêka inglîziya nûjen (en) a paşîn (bi înglîzî: Early Modern English) di dawiya sedsala 15an de çêdibe. Dema guherîna mezin a dengdêran e. Di destpêka Dema Nûjen, li çapxaneyên Londonê King James Bible (en) (bi kurdî: Încîla Key James) çap dikin. Ev ziman zimanê William Shakespeare bû.

Inglîziya nûjen a îroBiguherîne

Înglîziya nûjen (en) (bi înglîzî: Modern English) ji sedsala 17an ve bi saya Împeratoriya Brîtanî (en) û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li hemû cîhanê belav dibe û mezin dibe. Bi saya hemû cureyên medyaya nivîskî û elektronîk yên van welatan, inglîzî bûye zimanê sereke yê navneteweyî. Inglîzî li gelek herêman û warên pîşeyî yên wekî zanist, navîgasyon, û dadwerî lingua franca ye. Inglîzî yek ji zimanên fermî di Neteweyên Yekbûyî de û yek ji zimanên fermî yên Yekîtiya Ewropayê ye.

Berfirehbûna zimanê inglîzîBiguherîne

Zimanê inglîzî îro li seranderê cihanê ji aliyê 340 milyon kesî weke [zimanê zikmakî] tê axaftin, ango 340 milyon kes inglîzîaxêv in. Eger kesên ku inglîzî weke zimanê duyemîn diaxivin jî werin jimartin, wê demê hejmara inglîzîaxêvan digihijê 510 milyon kesan.

Li Yekîtiya Ewropayê inglîzî zimanekî fermî ye. (Tiqandina ser herêman derbasî gotarên li ser wan herêman dikê)

 
Axa ku beşek ji Împeratoriya Brîtanî (bi înglîzî: British Empire) li hin dem bûn
Yekîtiya EwropayêKanadaQuébecKanadaAlaskaFalklandinselnJamaikaBelîzeÎrlandNordirlandYekîtiya Keyaniyê ya Brîtanya Mezin û Bakurê ÎrlandêLesothoAfrîkaya BaşûrSwazilandMadagaskarSierra LeoneElfenbeinküsteGhanaNamibiaBotswanaZîmbabweZambiyaMalawiTanzanyaRwandaEndonezyaKenyaSudanNigeriaKamerûnPakistanHindistanBhutanAûstralyaTasmanienZelandaya NûPapûa Gîneya NûFîjîMaledivenFilîpînMauritiusBahamasDewletên Yekbûyî yên AmerîkayêSt. HelenaGuyanaPuerto RicoInseln über dem Winde (Antillen)Bermuda 

     Welatên ku inglîzî zimanê fermî anjî de-facto-fermî ye.      Welatên ku inglîzî zimanek fermî ye lê ji hêla pirraniyê ve nayê axaftin

Zimanê fermîBiguherîne

Inglîzî zimanê fermî yê van dewletan e. Hejmarên li paş dewletan hejmara kesên ku inglîzî zimanê wan ê zikmakî ye:

Wekî din zimanê inglîzî yek ji 23 zimanê fermî yê Yekîtiya Ewropayê, zimanê fermî yê Yekîtiya Efrîqayê, yê Rêxistina Dewletên Amerîkayê û yek ji şeş zimanên fermî yê Neteweyên Yekbûyî ye.

 
Li welatên yên Yekîtiya Ewropayê rêjaya axaftina zimanê inglîzî

Bikaranînên dinBiguherîne

Inglîzî weke zimanê danûstandinê li van dewlet û herêman tê bikaranîn:

BinêreBiguherîne

Girêdanên derveBiguherîne

FerhengBiguherîne