Med

dewleteke dîrokî
Med
Mad

Madeh (bi kurdiya kevn)
Mad (bi kurdiya navîn)
Μῆδοι (yewnanî)
מָדַי (îbranî)


Împeratoriya Asûr
678ê beriya zayînî — 549ê beriya zayînî
Împeratoriya Hexamenişî

125px
Al

Împeratoriya Medî di salên 600ê beriya zayînî de
Împeratoriya Medî di salên 600ê beriya zayînî de

Agahiyên gelemperî
 Rêveberî Keyanî
 Paytext Ekbatan
 Ziman Medî
 Ol Zerdeştîtî
 TBH {{{tbh}}}
 TBH/sal {{{tbh kes}}}
 Dirav {{{dirav}}}
 Dem {{{dem}}}
 Nîşana înternetê {{{nîşana înternetê}}}
 Kd. telefonê {{{koda telefonê}}}
 {{{agahîgelemp1 sernav}}} {{{agahîgelemp1}}}
 {{{agahîgelemp2 sernav}}} {{{agahîgelemp2}}}
 {{{agahîgelemp3 sernav}}} {{{agahîgelemp3}}}
 {{{agahîgelemp4 sernav}}} {{{agahîgelemp4}}}
 {{{agahîgelemp5 sernav}}} {{{agahîgelemp5}}}

Gelhe
{{{gelhe}}}
{{{gelhe2}}}
{{{gelhe3}}}
{{{gelhe4}}}
{{{gelhe5}}}

Rûerd
{{{rûerd}}}
{{{rûerd2}}}
{{{rûerd3}}}
{{{rûerd4}}}
{{{rûerd5}}}

Dîrok û bûyer
 BZ 612 Hilweşandina Nînova
 BZ 28ê gulanê, 585 Şerê Halîsê
{{{bûyer3}}}
{{{bûyer4}}}
{{{bûyer5}}}
{{{bûyer6}}}
{{{bûyer7}}}
{{{bûyer8}}}
{{{bûyer9}}}
{{{bûyer10}}}
{{{bûyer11}}}
{{{bûyer12}}}

Serwerî
   {{{sernav serokA}}}
{{{serokA1}}}
 700 - 647 Deyoses (Deioces, Diyako)
 647 - 625 Frawartiş (Phraortes)
 624 - 597 Xeşterîtê
 597 - 585 Kiyaksar (Cyaxares)
 585 - 549 Asteyax (Astyges)
   {{{sernav serokB}}}
{{{serokB1}}}
{{{serokB2}}}
{{{serokB3}}}
{{{serokB4}}}
{{{serokB5}}}
   {{{sernav serokC}}}
{{{serokC1}}}
{{{serokC2}}}
{{{serokC3}}}
{{{serokC4}}}
{{{serokC5}}}
   {{{sernav serokD}}}
{{{serokD1}}}
{{{serokD2}}}
{{{serokD3}}}
{{{serokD4}}}
{{{serokD5}}}
   {{{sernav serokE}}}
{{{serokE1}}}
{{{serokE2}}}
{{{serokE3}}}
{{{serokE4}}}
{{{serokE5}}}
{{{serokE6}}}
{{{serokE7}}}
{{{serokE8}}}
{{{serokE9}}}

Karîna qanûndanînê
{{{perleman}}}
{{{perleman1}}}
{{{perleman2}}}
{{{perleman3}}}
{{{perleman4}}}
{{{perleman5}}}

Ya berê Ya paşê
Împeratoriya AsûrÎmperatoriya Asûr
UrartûUrartû
Împeratoriya HexamenişîÎmperatoriya Hexamenişî

Med[1] , Mad[2] yan jî Medya[çavkanî pêwîst e], navê bereke dîrokî û desthilatdariya wan e. Mediyan li xaka ku Kurdistan, Îran û parçeyek ji Anatolî û Mezopotamyayê desthilatî kirine.

Împeratoriya Medî li Rojhilata Navîn
Medî li gor wêneyekî almanî (li dora 1860-80)

Di demên kevn de ji rojhilat, başûrê Kurdistanê û başûrê Azerbaycanê re Meda piçûk û ji Çiyayê Zagrosê û cihên wê ye din re jî Meda mezin dihate gotin. Paytextê Med bajêrê Ekbatana bû.

Mediyan kari ku, yekemîn Împeratoriya heri mezin a dema xwe ya îraniyan damezirînin, berî ku Kûruşê mezin împeratoriya Îraniyan bi têkeliya medî û persiyan damezirîtên. Rola mediyan ji ber wê yekê girîng e, ku sebeba desthilatiya îraniyan ser Rojavayê Asya bûn.

Medan, [3] ku navê wan ji bêjeya "Ma-Da" ango "yên ji dayikê peyda bûn" tê, di Rojhilat (nêzîkê bajara hevdem Hemedan (Hama-Daan) ku nêzîkî bajarê kurd ê Kirmaşanne û wekî paytexta kevnare de derketin ser holê. Diyako an Deioces, yekem şahê Medan bû ku ji hêla dewleta gund-bajara ya dema wî de hate hilbijartin da ku edaletê di hundur de pêk bîne -ku peyva Diocese ji roja me ya nû de ketiye nav zimanê dadwerî û olî- wî mirovên ji hemî derdoran qebûl dîkir, herkes dihate pêşwazîkirin û teşwîq kirin ku biçin bo serdanê, çareserkirina nakokî û edaletê bipirsin.

Kurê Deyoses Frawartiş (Fare-Var-Tishk) bû ku dihata bi wateya "Pir ronahîbûyî". Di dema rêveberiya Frawartiş (665-633 B.Z.) de, hozek dagirker a ku wekî skîtya tê nasîn hat rojhilatê mîrnişînê. Ji bo pêşîgirtina êrîşên pircar ya skîtiyan li mîrnişîna xwe, şah alîkarîya Haxoymanîş (Achaemenides) xebitand; hozekî stûxwarkirî ya berê ku navê wî di roja hevdem zimanê kurdî tê bi wateyê: Haxoymanîş (Ha-Khoy-Manish) an wek di Farisî de "Hakhamanish" û tê bi wateya "bicîbûyî" û "Stûxwarkirî".

Haxoymanîşan rûniştevanên gundiyên herêmê bûn ku ji hêla Key Frawartiş ve hatine kar kirin da ku keyîtiya xwe li dij skîtiyan biparêze. Ji bo vê yekê, wî baregeheke leşkerî ava kir bi navê Pasar-Gadae, ku bi zimanê kurdî, "Pasar" tê wateya "senger, çeper", asêgeha avahiyek ji bo çavdêriyê tê bikaranîn, û Gadae (Gaah, an Jaah, = cîh), bi hev re tê wateya bingeheke leşkerî ji bo çavdêrîya dijmin. Bo beşdarbûna bingehên xwe Medan gundiyên herêmî xebitandin bi nav "Pars" (pasevan, parêzvan), peywira wan parastin bû. Gotina "Pars" yekjimarî ji bo "Parsian" e, an jî weka îro bi "Farisî" tê zanîn. Di rastiyê de peyva "Farisî" sernavê karekî ye û ne pêşgirê nijadek an neteweyek e.

Piştî damezrandina Pasar Gadae, û tayînkirina Parsian li ser peywirên wan, ew dem bû ku Frawartiş, berpirsyariyên mîrnişîna xwe derbasî kurê xwe Kiyaksar (Cyaxares, Keyxusrew) bike (ku ew wekî Kyaxares, Kay-Khoy-Sar, Kay-Kusrow jî tête zanîn); Ghaisar, Kayser, Keyser, Caesar û Kaiser cûrbecûr navdarên vî navî ne û cawîdaniya xwe di sirûda neteweyî ya kurdan de, Ey Reqîb, dibînî wek "Em xortên Medya û Keyxusrew in".

Di bin rêveberiya xwe Kay-Khoy-Saror (Kayser) mîrnişîna Medan berfireh kir. Ji rojava, ji Anatoliya Navîn ber bi rojhelat, heya Newala Hindus (Indus Valley) mîrnişîna xwe berfireh kir û mîrnişîn guherrî, bû wek împeratoriyek.

Di serdema wî de, tevgerên hemî olên berê yên naskirî serbest bûn. Baweriya Maguş û Zerdeştî ku pêşengê êzîdîyên Kurdistana îroyîn in; nûneriya ola fermî ya Împeratoriya kayser bû. [4]

NavBiguherîne

Çavkaniya navê ku gel, ziman û niştîmanê mediyan nîşan dide, ji navî erdnasiya zimanê ariya kevin e, kîjan di farsiya kevn de wek "Made(h)-" e.[5] Wateya rastiya vê peyvê, ne bi cî de ye.[5][6]

Zimannas Wojciech Skalmowski pêşniyar dike ku têkiliya peyva Zimanê proto-hind-ewropiyê: "med(h)-" bi maneya "navend, di nav de ye", bi ya Hindûwa kevn "madhya-" û ya ariya kevn "maydiya-" ê wateyên wek hevin. Di zimanên neviyên wan de: latînî "medyum", yewnanî "meso" û cermenî "mittel" ê de jî eynî wate tê dîtîn.[5]

Gelê Medî bi vê navî hatûn nîşan kirin, di nivîsên qedîm de. Gorî "Dîroka Herodot";[7] "Hemû gelên qedîm mediyan re digotin arî, dema Medeayê, ya Kolxî, ji Atînayê hatû cem wan, wan navê xwe guherandin."

Têkilîya med û kurdBiguherîne

Êl û hozên Medan yekemcar di deverên di navbera Hemadan û Kirmanşaha îroyîn li başûrê rojhilata Kurdistanê -ku dilê Medya bû- bi cîh bûn. Di tomarên Asûrî de ev dever bî "Medaya" dihat nav kirin. Medan komeke koçber bûn. Wek gelên namzed din yên hind û ewropî; faris, ermen û efxanî di Rojhilata Navîn dijiyan.

Medan di serî de, ji başûrê welatê xwe ve, li başûrê rojhilatê Kurdistanê û paytexta wan, Hamadan (Ecbatana kevnar) welatê xwe berfireh kirin, pîşt re, ber çiyayên Zagros û deverên rojavayê zozanên Îran û rojhilatê Anatoliya'yê çûn.

Kurdên îroyîn bi zimanek wek zimanê medî, ango, bi zimanek hind û ewropî ya şaxê îranî diaxivin. Bi têgihînek bêtir sînordar, zimanê kurdên hevdem zimanek ji şaxa zimanên îranî yê bakûr-rojavayê malbata zimanên hind û ewropî ye ku medan jî di nav vî şaxê de ye. Lê herwiha gilakî, mazenderanî, tat, talîş û belûç hemû dikevin şaxa zîmanê medan[çavkanî pêwîst e].

Heya nêzîkê heşt sedsalan berê, wê deverê li başûrê rojhilatê Kurdistanê hîn wekî Mah (ango, Medya) dihata binav kirin.

Di rastiyê de, hê jî hin êl û eşîrên kurdên hevdem bi şêwazên pêşkeftî yên navê Med an jî Mad digirin hene. Wek Meywandlu, Meymand, Mamand, û Mafi. Bestên herî mezin a li wê tevahiya herêmê hîn jî bi nav "Mahî Deşt" bi wateya "Deşta Medan" tê gazîkirin.

 
Nexşeya dewleta Medan

Gotinên dîroknas û zanyaran li ser med û kurdanBiguherîne

  1. "Guman nîne ku peyva Mar (Med) ji Kurdan re vedigere" Oryantalîstê Rusî ku beşdarîyên wî di lêkolîna dîroka Kurd û Faris, erdnîgarî, wêje û çand de, herî baş tête zanîn, Vladimir Fedorovich Minorsky (1877-1966). Gotinên wî "L'origine des Kurdes", Travaux du XX-ene Congres des Orientalistes, Bruxelles 1938, rûpel 143-52.)
  2. Gotara yekem "... Gelên ko tê de dijîyan yekî ji wan bi navê Saracens dihate gazî kirin; ji yên li taxê din re jî bi navê Kurd dihate gazî kirin." Binêre Beşa 8. Gotara duyem "Postea vero Sarraceni amiserunt dominium Egipti et Medi, qui Cordins vulgariter dicembantur; regni Egipti dominium dagirkerunt. “#”i.e.(ango) Piştra Ereban zalbûna/serdestîya Misrê winda kirin û Medan ku ji wan re digotin Kurd Misir'ê raserî kirin." Binêre Beşa 52. Dîrokvanê Ermenî Haytonê Korycus (her weha Hethum, Het'um, û vewre) (dorî 1240 - dorî 1310/1320). Pirtûka wî "La Flor des Estoires d'Orient" Jibergirtîya Înglîzî, Beşa 8 û Beşa 52. [8] [9]
  3. "Dîsa ev nivîskar di çend beşan/hevokan de derdixe holê ku Medya heman mala Kurdan e." Xebata wî "Recueil des historiens des croisades: Documents arméniens" vol. ii, pp. 225, 343–4. (ibid., pp. 127, 267). [10]
  4. "Kurd û Baloch/Belûç ji gelê Med/Mad peyda bûne." Dîroknas Baloch/Baluch, Salih, Akhund (1659 A.D.) Pirtûka wî "Kurd gāl nāmak" (Koord-gal-namak) [11] [12]
  5. ”Medan li rojavayê çiyayê Zagros dijîn û ji wê derê berfireh bûn. Ev herêm Kurdistan û Luristana hevdem/hevçerx/rojîn e." Israel Smith Clare (1847-1924) pirtûka wî "Ancient History". [13]
  6. "Medan bav û kalên Carduchi (Karduk) yê -nivîsê- Xenophon û Kurdên hevdem bûn." Mack Chahin, Mamosteyê berê li ser dîroka kevnar a li Rojhilata Navîn, li Zanîngeha Bristol. Pirtûka wî "Before The Greeks" Rûpel: 109. Butterworth Press, Cambridge. [14]
  7. "Împaratorîya Medan, yek ji bav û kalên rûmetdar ên gelê Kurd, dûgela tenê ya neteweyî ya mezin bû ku meriv dikare bêje ku ji hêla kurdan ve hatîye damezrandin." Profesorê dîrokê, Wadie Elias Jwaideh (1916 - 2001). Pirtûka wî "The Kurdish National Movement: Its Origins and Development”. Page: XV. Syracuse University Press. First edition, 2006. [15]
  8. "Girseyek mezin a Kurdan ji Medan têne dinê lê hinek jî Serkeftinên Mantieni, Kadusii, û Kassaei an Saqae ne." Konrad Mannert 1756-1834. Dîroknas û erdnîgarzanê Prûsî. Çavkanîya Înglîzî "Great mass of the Kurds are descended from the Medes though some are the successors of Mantieni, Kadusii, and Kassaei or Saqae." Konrad Mannert 1756-1834. Prussian historian and geographer.
  9. "Kurd digel koçberên din ên Aryan bûn; ku bikaribin împaratorîya xwe saz bikin - Împaratorîya Medan - di wan deverên berfireh li Rojhilata Navîn di navbera 612 û 519 B.Z. Ji wê hingê ve Kurd û Kurdistan bi rengek serbixwe dimîne ... ” Lokman I. Meho. Çavkanî: “Kurdish Culture and Society: An Annotated Bibliography” (Page: 11) Lokman I. Meho and Kelly L. Maglaughlin. [16]
  10. "Ziman mîna zimanê Medan, Kurdî ji şaxên zimanên malbata Hindo-Ewropî ya Îranî ye ... " William Lester Eagleton Jr. (1926 - 2011). Karmendê Karûbarê Derve yê Dewletên Yekbûyî û dîplomat. Pirtûka wî “The Kurdish Republic of 1946.” Oxford: Oxford University Press, 1963. [17]
  11. "Piraniya wan ên ku niha bi kurdî diaxivin belkî ew in ku bi zaravayê Medî diaxaftin." Gernot Windfuhr (1938-). Profesorê karbes ji Zanîngeha Michigan, Xebatên Îranîyan. Çavkanî: “Isoglosses: A Sketch on Persians and Parthians, Kurds and Medes”, Monumentum H.S. Nyberg II (Acta Iranica-5), Leiden: 457–471. Binêre Yekemîn [18] duyemîn [19]
  12. "Dibe ku Kurd ji hêla fîzîkî ve guncawtirîn nimûneyên mirovahiyê li Rojhilata Navîn in, û ew bi karakterê Afganî û hinekî di fîziyomonyûmê de mîna Afganî ne. Ew nijada rasterast a Medan in." Sir Arnold Talbot Wilson (1884–1940). Cîgirê Birîtanî û berpirsê Komîserê Siyasî yê Britanî li Bexdayê li salên 1915-24. Pirtûka wî "Mesopotamia, 1917-1920: A Clash of Loyalties; a Personal and Historical Record" Page: 127. [20]
  13. "Medên rastîn (Mada) di nivîskên Asûrî/Aşûrî de hozên Kurd bûn ku ber bi rojhelatê -welatê- Asûr/Aşûr dijîyan û warê wan heya Deryaya Xezerê (Deryaya Qezwînê) dirêj dibû. Ew bi piranî ji hêla ziman ve Hîndû-Ewrûpî bûn û ji nîjad ve Arî bûn û mîna/wek yewnanîyan di dewletên biçûk de dijîyan ku her yekî ji wan guh dida "axayê bajêrê" xwe. Aşûrînas û zimanzanê Brîtanî, ku li Zanîngeha Oxfordê wekî Profesorê Asûrîolojîyê kursîyek digirt, Archibald Henry Sayce (1845-1933)." Çavkanî: "The Historians’ History Of The World." Chapter II. The Median or Scythian Empire. Page: 584. by Henry Smith Williams. [21]
  14. "Gor niştecîyên nermtir ên wê zozana mezin, dibe ku Kurdê hov an Lurê îroyîn di hêla fîzîkî de bêtir nêzîkê Medê kevnar be." Zanyar, dîroknas û feqehê fileh, George Rawlinson (1812 – 1902). Çavkanî: "The Seven Great Monarchies" Chapter III. Character, Manners And Customs, Arts, Etc., Of The People. By George Rawlinson. [22]

ÇavkanîBiguherîne

  1. Michael Chyet (2003). Ferhenga kurmancî-ingilîzî. Yale University Press, New Haven û London.
  2. Mihemed Emîn Zekî Beg (2002). Dîroka kurd û Kurdistanê. Avesta, Amed-Stembol.
  3. Ardishir Rashidi-Kalhur
  4. Ardishir Rashidi-Kalhur
  5. a b c Tavernier 2007, s. 27
  6. Diakonoff 1985, s. 57
  7. (Herodotus 7.62.1)
  8. https://archive.org/stream/HetumTheHistoriansFlowerOfHistoriesOfTheEast/Hetum_djvu.txt
  9.  
    The Historian's Flower of Histories of the East
  10. https://books.google.com.tr/books?id=jt_XzAEACAAJ&dq=Recueil+des+historiens+des+croisades:+Documents+arm%C3%A9niens,+Kurdes&hl=tr&sa=X&ved=2ahUKEwjooMfJsJnsAhXN-ioKHdYmD6EQ6AEwAHoECAAQAQ
  11. https://books.google.com.tr/books?id=PvAxAAAAMAAJ&q=%22Kurd+g%C4%81l+n%C4%81mak%22&dq=%22Kurd+g%C4%81l+n%C4%81mak%22&hl=tr&sa=X&ved=2ahUKEwjAseSHr5nsAhVq_SoKHXEhC3AQ6AEwAHoECAAQAg
  12.  
    Kurd gāl nāmak
  13. https://books.google.com.tr/books?id=TkYQAAAAYAAJ&q=%E2%80%9CAncient+History%E2%80%9D+Israel+Smith+Clare&dq=%E2%80%9CAncient+History%E2%80%9D+Israel+Smith+Clare&hl=tr&sa=X&ved=2ahUKEwjEqY_7rJnsAhWpk4sKHZYiBC8Q6AEwAHoECAQQAg
  14. https://books.google.com.tr/books?id=gal_11QHPqUC&printsec=frontcover&dq=%E2%80%9CBefore+The+Greeks%E2%80%9D+Chahin&hl=tr&sa=X&ved=2ahUKEwi3lcj0q5nsAhWhk4sKHU0qDKUQ6AEwAHoECAIQAg#v=onepage&q=The%20Medes%20were%20the%20ancestors%20of%20Xenophon's%20Carduchi%20and%20the%20modern%20Kurds&f=false
  15. https://books.google.com.tr/books?id=FCbspX-dGPYC&pg=PR15&dq=%E2%80%9CThe+empire+of+the+Medes,+one+of+the+reputed+ancestors+of+the+Kurdish+people,+was+the+only+great+national+state+that+may+be+said+to+have+been+established+by+the+Kurds.%E2%80%9D++Wadie+Elias+Jwaideh&hl=tr&sa=X&ved=2ahUKEwjb8KXxqpnsAhWqxIsKHVQdBGkQ6AEwAHoECAAQAg#v=onepage&q=%E2%80%9CThe%20empire%20of%20the%20Medes%2C%20one%20of%20the%20reputed%20ancestors%20of%20the%20Kurdish%20people%2C%20was%20the%20only%20great%20national%20state%20that%20may%20be%20said%20to%20have%20been%20established%20by%20the%20Kurds.%E2%80%9D%20%20Wadie%20Elias%20Jwaideh&f=false
  16. https://books.google.com.tr/books?id=sl4PIeyWriUC&printsec=frontcover&dq=okman+I.+Meho.+%E2%80%9CKurdish+Culture+and+Society:+An+Annotated+Bibliography%E2%80%9D&hl=tr&sa=X&ved=2ahUKEwic6ZfVqJnsAhVxhosKHcL7ByQQ6AEwAHoECAMQAg#v=snippet&q=Kurds%20along%20with%20other%20Aryan%20immigrants%20were%20able%20to%20establish%20their%20own%20empire%20able%20to%20establish%20their%20%20own%20empire%20the%20Median%20Empire&f=false
  17. https://books.google.com.tr/books?hl=tr&id=bVNtAAAAMAAJ&dq=editions%3AUOM39015009337091&focus=searchwithinvolume&q=+language+of+the+Medes
  18. https://books.google.com/books?id=MYxCAAAAYAAJ&q=%22majority+of+those+who+now+speak+Kurdish+most+likely+were+formerly+speakers+of+Median+dialects%22&dq=%22majority+of+those+who+now+speak+Kurdish+most+likely+were+formerly+speakers+of+Median+dialects%22&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjHpdPuu5TsAhWKlHIEHYcpCc4Q6AEwAHoECAQQAg
  19. https://books.google.com/books?id=MYxCAAAAYAAJ&dq=%22majority+of+those+who+now+speak+Kurdish+most+likely+were+formerly+speakers+of+Median+dialects%22&focus=searchwithinvolume&q=+windfuhr
  20. https://books.google.com.tr/books?id=1YDRAAAAMAAJ&q=%22The+Kurds+are+physically+perhaps+the+finest+specimens+of+the+human+race+in+the+Middle+East,+and+they+resemble+Afghans+in+character+and+to+some+extent+in+physiognomy.+They+are+the+direct+descendants+of+the+Medes.%22+Sir+Arnold+Talbot+Wilson&dq=%22The+Kurds+are+physically+perhaps+the+finest+specimens+of+the+human+race+in+the+Middle+East,+and+they+resemble+Afghans+in+character+and+to+some+extent+in+physiognomy.+They+are+the+direct+descendants+of+the+Medes.%22+Sir+Arnold+Talbot+Wilson&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjN38TLpJnsAhWIxosKHRh2BqYQ6AEwAHoECAUQAg
  21. http://www.gutenberg.org/files/52177/52177-h/52177-h.htm
  22. https://www.gutenberg.org/files/16163/16163-h/16163-h.htm

Girêdanên derveBiguherîne