Tirk an carina rom (bi tirkî: Türkler) navê komek etnîkî ye ku bi zaravayên zimanê tirkî yên curbicur diaxivin. Jibo roja îro navê "tirk" bi taybetî jibo tirkên ku li Tirkiyeyê û li Qibrisê ne, tê bikaranîn. Tirk bi eslê xwe ji Asyaya Navîn in û zimanê wan bi tirknîjadên din wekî azerî, tirkmen, tatar, ûzbêk, ûygur, yaqût û hwd ve girêdayî ye.

Tirk
Türkler
Map of the Turkish Diaspora in the World.svg
Gelhe tevahî
85 milyon an ji zedetîr
Herêmên ku lê şêniyên sereke ne
 Tirkiye 55 - 60 milyon[1]
 Azerbaycan 19.000[2]
 Iraq 3.000.000[3][4]
 Sûrî 250.000-1.000.000[5][6]
 Ûzbêkistan 15.000–20.000[7][8]
 Almanya 2.774.000[9]
 Fransa 1.000.000 (2012)[10]
Flag of the United Kingdom.svg Keyaniya Yekbûyî 500.000[11][12][13]
 Bulgaristan 588.318–800.000[14][15][16]
 Holenda 400.000[çavkanî hewce ye]
 Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê 196.222–500.000[17][18][19][20]
 Kanada 50.000[çavkanî hewce ye]
Ziman
Tirkî
Baweriya dînî
Îslam (sunîtî û elewîtî)
Bê Bawerî, Xiristiyanî, Tengrî

Kurd di nav xwe de wana bi navê rom û roma reş jî bi nav dikin. Tê gotin ku ev ji bêjeya Roma tê û ji ber ku li rojavayê kurdan bi hezaran salan romayî û dûvikên romayiyan jiyane, kurdên ku li rojava bijiya jê rê gotine rom. Herwiha heya 100 sal berê jî peyva tirk nedihate bikaranîn û ev jî bûye sedem ku kurd bêjin rom[21]. Rêxistinên polîtîk ên kurdan ji ber ku di bin fîlozofiya "biratiya tirk û kurd" têdikoşiyan xwastin binavkirina rom ji holê rabe û di hemî xebatên xwe de hewla wê dan.

DîrokBiguherîne

Tirkên îro dikarin di çarçoveya zimanî û etnîkî ya gelên Tirk de werin cîbicîkirin. Qada niştecihbûnê ya mirovên herî kevn ên ku bi navê Tirkan têne zanîn li rojhilatê Asyaya Navîn bû, li herêmek ku ji Çiyayên Altai heya Tianshan li rojava û ji Gola Baikal li bakur heya Altun li başûr dirêj dibe. Di dawiya Antîka Dereng de, yekemîn împaratoriya tirkan li wir derket holê, Împeratoriya Goktirkan, ku ji nîveka sedsala 6-an bi qasî du sedsalan di dîroka Asya Navîn de rolek girîng lîstin. Li vir koçên paşerojê dest pê kirin, ku bûn sedema damezrandina împaratoriyên cuda yên wekî ya Qerexaniyan, Selçûqiyan an jî Osmaniyan. Di heman demê de wan komên Tirkîaxêv ber bi Rojhilata Navîn û Anatolyayê ve bi rê ve bir.

Rabûna tirkan ku bibin hêzek îslamî ya mezin ji sedsala 11an de dest pê kir dema ku Selçûqiyên Mezin, qebîleyek malbatek bi eslê xwe Ogûz, herêmek berfireh ji Deryaya Navîn heya Asyaya Navendî dagir kirin. Selçûqiyan di sala 1071an de bi şerê Manzikertê yê bi serketî ve dagirkirina Anatolyayê ya Tirkan mumkin kirin û di encamê de rêveberiya Împeratoriya Bîzansê û parastina Asyaya biçûk têk çû.

Piştî zeftkirina beşên mezin ên Anatoliyê ji aliyê şervanên eşîrên tirkan ve bi serokatiya Silêman îbn Kutalmiş mîrekî Selçûqî, wî xwe ji mezînê Selcûqî serbixwe kir. Hem ew û hem jî kurê wî û cîgirê wî Kiliç Arslan I di pevçûnên bi Selçûqiyên Mezin re hatin kuştin, ku bû sedema şert û mercên tevlihev li Asyaya Biçûk. Li pey Seferên xaçperestan, Bîzansiyan karîbûn beşên mezin ên nîvgiravê ji nû ve bi dest bixin. Neviyên Kiliç Arslan di dawiyê de karîbûn Siltanatiya Rûmê ya ku Silêman damezrandibû aram bikin, xwe li hember hevrikên din ên Tirkan bipejirînin û her weha dîsa desthilatdariya Bîzansê paşve bixin. Siltanatiya Rumê lûtkeya yekem a çandî û siyasî ya desthilatdariya tirkan li Anatoliyê temsîl dikir. Piştî têkçûna Şerê Köse Dağ (1243), sultanet ket bin desthilatdariya Mongolan û herî dawî di dawiya sedsala 13-an de belav bû. Dema ku rojhilatê împaratoriyê ket bin desthilatdariya rasterast Mongol, mîrekiyên tirk ên piçûk (→ Uc) li rojava serbixwe bûn, şerê sînor li dijî Împaratoriya Bîzansê berdewam kirin û, ji bilî çend îstîsnayan, di destpêka sedsalê de desthilatdariya Bîzansê li Asya Biçûk ji holê rakirin. sedsala 14. Yek ji van mîrektiyan jî ya Osmaniyan bû ku ji destê Mongolan reviyan welatê Rum Selçûqiyan. Ev pêşketin û rûdanên siyasî yên li Asya Navîn (şkestina Selçûqiyan li hember Kara-Kitayiyan, dagîrkirina Şahên Horezm û fethên Mongolan) şekil da koçberiya tirkan. Koçberiya eşîrên Ogus, komên din ên etnîkî yên tirk û hêmanên mongolî ji nîvê sedsala 11an heya sedsala 15-an bi pêlan derbas bû. Ev civak her tim bi karakterê xwe yên piretnîkî û siyasî bûne. Endamên wê yan di nava civakê de çêbûne yan jî tevlî wê bûne. Li gorî texmînan 100.000 heta 300.000 "Tirk" di sedsala 12'an de hatin Anatolyayê, du sê mîlyon niştecîhên dirêj ên wê derê bûn. Di sedsala 13-an de ew bi guman piraniya nifûsa Anatolyayê û herî dereng di sedsala 15-an de piraniya mutleq temsîl dikirin Têgeha "Tirkiye" cara yekem di çavkaniyên rojavayî de di raporeke li ser sefera xaçperestan a Friedrich Barbarossa di sala 1190 de (Historia Peregrinorum) tê dîtin. Di sedsala 13. de di gelek çavkaniyên Ewropî de tê bikaranîn. Di erebî de, peyva barr al-turkiye (erdê tirkan, Tirkiye) ji destpêka sedsala 14-an ve hatiye tomarkirin.

 
Beylîken Tirk, Kurd, Yewnan, Ermenî, Fars û Gurcî li Anatolyayê di sedsala 14an.

Heger hûrgulî bên nîqaşkirin jî, nivîskar hevbîr in ku veguhertina olî, civakî û etnîkî ya Asyaya Biçûk di nav çend dehsalan de bi lez û bez pêk hat, pêşî li Anatoliya navîn û piştre jî li rojavayê Anatoliya. Nifûsa girîng a Xirîstiyan tenê li herêmên rojhilat û başûrê rojhilatê Anatolyayê ku beriya Selçûqiyan di bin desthilatdariya îslamî de bûn û her wiha li herêmên Anatoliya Navîn (Kapadokya) ku bû navenda Împaratoriya Anatolyayê, karîbûn bijîn. Selçûqiyan, û herêmên ku tenê ji aliyê Paşgirên her du mîrên osmanî yên pêşîn, Osman I û Orhan I ve, ji nîveka sedsala 14'an ve hatin zeftkirin. Ev yek jî bû sedema ketina cûrbecûr yên olî û etnîkî. Kesên bi eslê xwe Tirk di xizmeta leşkerî ya Bîzansê de kariyera xwe kirin û (piştî ku bûn Xiristiyanî), mîna Axuchoi, gihîştin esilzadetiya Bîzansê.[9] Berevajî vê yekê, di nav bawermendên mîrên osmanî yên yekem de kesên wek Kose Mihal û Evrenoz Bey hene, ku li gor nav û kevneşopiya xwe, bi eslê xwe Bîzansî û Xirîstiyanî bûn û berî ku bibin misilman, berê partîzanên osmanî bûn. Bi ser de jî, hê berî dagirkirina osmaniyan ya başûrê rojhilatê Ewropayê, endamên bi eslê xwe Tirk li wir dijiyan, ku hinek ji wan nêzîk, hinek jî ji dûr ve xizmên etnîkî yên Tirkên Anatolyayê bûn. Piştî ku bûne misilman, bi dagirkerên Osmanî re bûne yek; bi qasî ku ew xiristiyan mane, hin nivîskar wan wek bav û kalên Gagauziyan dibînin.

Di encamê de, tirkî zû xwe wek zimanê axaftinê di navbera beşên takekesî yên nifûsê de destnîşan kir. Li gel Erebî zimanê herî girîng ê perwerdehî û edebî yê farisî bû. Hemû sernivîsên Rûmselçûkiyan bi farisî hatine nivîsandin. Piştî hilweşîna Împaratoriya Rumselçuk, tirkî di bikaranîna fermî de û di edebiyatê de dest pê kir. Dema ku mîrê Karaman Oğulları Mehmed Bey di sala 1277an de dest danî ser Konyayê, wî ferman da ku di kansera dewletê de tenê tirkî were bikar anîn. Ji sedsala 13an vir ve berhemên edebî yên Anatolyayê bi tirkî hatine parastin û ji dawiya sedsala 13-an vir de tirkî jî di belgeyên dewletê de girîngî digire. Di nav nifûsa xiristiyan de zimanên herî girîng ên perwerdeyê Suryanî Aramî, Ermenî û Erebî bûn. Di Împaratoriya Osmanî de, di dawiya sedsala 16'an de, di qeydên cadiyan, belgenameyên bingehîn û nivîsan de zimanê erebî bi osmanî hate guhertin.

Tevî ku di metnên dîrokî û edebî yên Împaratoriya Osmanî de gelek bikaranînên pejoratîf hene, têgîna Türk an Türki wekî navgînek gelêrî an zimanî tenê bi komên nifûsa koçer an cotkar re sînordar nebû.

Împaratoriya OsmanîBiguherîne

 
Împaratoriya Osmanî sedsala 16-17an.

Li dû Selçûqiyên Anatoliyê Osmaniyên Tirk, ku di demeke kurt de beşeke mezin ji Anatolyayê bi dest xistin û di 1453 de Konstantînopolîs zeft kirin. Bi kampanyayên mezin, Osmaniyan împaratoriyek ku ji Ermenîstanê heta Macarîstanê, ji deşta başûrê Rûsyayê heta Bakurê Afrîkayê dirêj bû, bi dest xist. Beşên mezin ên Nîvgirava Ereban û herêma Deryaya Navîn jî girêdayî Împaratoriya Tirk bûn. Bêyî ku zimanê Tirkî li dadgehê û di leşkerî û rêvebirinê de bi kar bîne, dewleta Osmanî ne li ser bingeheke etnîkî bû, lê desthilatdariyek tenê xanedandî bû, ku Sultan bi gelemperî bi endamên malbata xwe re parve dikir (kul: bi qanûnî bi zorê kole û serbest). Girêdana etnîkî ya bi Tirkan re tu destkeftî û dewlemendiyê nedihişt; belkî, qata karbidestên pêşeng bi giranî ji endamên îslamî yên leşkerkirî yên gelên bindest ên ne-misilman dihatin jimartin. Tenê ji derve ve, bo nimûne ji aliyê Ewropiyan ve, dewlet wekî Împaratoriya Tirk, niştecihên wê yên misilman wekî Tirk û siltanê wê wekî Tirkê Mezin dihat binavkirin. Bi heman awayî, Misilmanên Ereb, hevdîndarên xwe yên ne Ereb ên li Anatolya û Başûrê Rojhilatê Ewropayê wek Tirk bi nav dikirin. Bindestên Siltan ên ne misilman jî wisa kirin. Pergala peywirdarkirina kevneşopî tenê di dema serhildan û krîzên dewletê yên sedsalên 17 û 18-an de hate terikandin. Misilmanên jidayikbûyî êdî dikaribûn bi sultan re wek kul têkiliyek mecbûrî bikin, wek mînak beşdarî koma cenceriyan bibin û berevajî xizmên ku berê leşkeriya neçarî kiribûn, dikarin bizewicin û statûya xwe ji neviyên xwe re derbas bikin. Di dawîya pêşketina ku ji ber vê yekê de, ku gelek caran dihate qutkirin, dewleta Tirk a nûjen û neteweya Tirk derket holê.

EtîmolojîBiguherîne

Jêderên pêşîn ên ku li ser "tirkan" disekinin, bi piranî çavkaniyên çînî yên di sedsala şeşan de ne. Di van çavkaniyan de "turk" wekî "tujue" (T'u-chüe) xuya dike.[22][23] Di sedsala yekem a pistî zayînî de, Pomponius Mela behsa "turcae" dike xelkekî ku li daristanên bakurê Deryaya Azov dijî. Plinî yê Kal navê "tyrcae" lê dike."[24] Arkeologê inglîz Ellis Minns dibêje ku '"tyrcae", Τῦρκαι ji bo Ἱύρκαι "Iyrcae" sererastkirineke derewîn e, ji ber ku li gorî Herodotus jî (| Dîrok], iv. 22)[25] "Iyrkai" ev mirov in ku li derveyî "Thyssagetae" dijiyan.

DînBiguherîne

Pirraniya tirkan misilman in û ji aliyê mezhebê sunî ve ne. Herwekî elewî jî hene. Ji ber ki heya van nêzîkandi hejmartinan de statîstîkên etnîsîte û baweriyan bi dizî dihate girtin, hejmarê jî sedî sed kes nizane.

Belavbûna romî û tirkanBiguherîne

Li gorî çapa 2016 ya CIA World Factbook, 70-75% ji nifûsa Tirkiyê ji tirkên etnîkî pêk tê, ku Kurd %19 û hindikahiyên din jî di navbera 7 û %12 de ne.[26] Li gorî Milliyet, di rapora 2008-an de ku ji hêla akademîsyenên sê zanîngehên Tirkiyeyê yên li rojhilatê Anatolyayê ve ji bo Konseya Ewlehiya Neteweyî ya Tirkiyê hat amadekirin, tê pêşniyarkirin ku bi qasî 55 milyon tirkên etnîkî, 9,6 milyon kurd, 3 milyon zaza, 2,5 milyon çerkez, 2 milyon boşnak, 500,000-1,3 milyon albanî, 1 milyon gurcî, 870.000 ereb, 600.000 pomak, 80.000 laz, 60.000 ermenî, 30.000 brîtanî, 25.000 asûrî / suryanî, 20.000 cihû û 15.000 grek û 500 êzdî li Tirkîyê dijîn.[27]

ÇavkanîBiguherîne

  1. CIA. "The World Factbook". Archived from the original on 2 July 2017.{{cite web}}: CS1 maint: unfit URL (link)
  2. Turk in Azerbaijan // Joshua Project
  3. Triana, María (2017), Managing Diversity in Organizations: A Global Perspective, Taylor & Francis, p. 168, ISBN 978-1-317-42368-3, Turkmen, Iraqi citizens of Turkish origin, are the third largest ethnic group in Iraq after Arabs and Kurds and they are said to number about 3 million of Iraq's 34.7 million citizens according to the Iraqi Ministry of Planning.
  4. Bassem, Wassim (2016). "Iraq's Turkmens call for independent province". Al-Monitor. Archived from the original on 17 October 2016. Turkmens are a mix of Sunnis and Shiites and are the third-largest ethnicity in Iraq after Arabs and Kurds, numbering about 3 million out of the total population of about 34.7 million, according to 2013 data from the Iraqi Ministry of Planning.
  5. Maisel, Sebastian (2016), Yezidis in Syria: Identity Building among a Double Minority, Lexington Books, p. 15, ISBN 978-0739177754
  6. Pierre, Beckouche (2017), "The Country Reports: Syria", Europe's Mediterranean Neighbourhood, Edward Elgar Publishing, pp. 178–180, ISBN 978-1786431493, Before 2011, Syria's population was 74% Sunni Muslim, including...Turkmen (4%)...
  7. Council of Europe 2006, 23.
  8. Blacklock 2005, 8
  9. "Bevölkerung mit Migrationshintergrund - Ergebnisse des Mikrozensus - Fachserie 1 Reihe 2.2 - 2017" (PDF). Statistisches Bundesamt (in elmanî). p. 61. Archived from the original (PDF) on 17 July 2019. Retrieved 17 July 2019.
  10. Fransa Diyanet İşleri Türk İslam Birliği. "2011 YILI DİTİB KADIN KOLLARI GENEL TOPLANTISI PARİS DİTİB'DE YAPILDI". Archived from the original on 7 January 2012. Retrieved 15 February 2012.
  11. Şablon:Harvard citation no brackets
  12. "UK immigration analysis needed on Turkish legal migration, say MPs". The Guardian. 1 August 2011. Retrieved 1 August 2011.
  13. Federation of Turkish Associations UK (19 June 2008). "Short history of the Federation of Turkish Associations in UK". Archived from the original on 10 January 2012. Retrieved 13 April 2011.
  14. National Statistical Institute of Bulgaria (2011). "2011 Population Census in the Republic of Bulgaria (Final data)" (PDF). National Statistical Institute of Bulgaria.
  15. Sosyal 2011, 369.
  16. Bokova 2010, 170.
  17. U.S. Census Bureau. "TOTAL ANCESTRY REPORTED Universe: Total ancestry categories tallied for people with one or more ancestry categories reported 2013 American Community Survey 1-Year Estimates". Archived from the original on 12 February 2020. Retrieved 3 October 2012.
  18. Encyclopedia of Cleveland History. "Immigration and Ethnicity: Turks". Retrieved 7 February 2010.
  19. The Washington Diplomat. "Census Takes Aim to Tally'Hard to Count' Populations". Retrieved 5 May 2011.
  20. Farkas 2003, 40.
  21. http://bnk.institutkurde.org/images/pdf/6318NS7EAD.pdf (li gorî pirtûka rêzimana kurdî, ji Rojer Lescot û Kamuran Bedirxan, rûpela 348, peyva "Rom an Rûm" gelek kevn, ji ber ku ev peyv li helbesta Ehmedê Xanî tê dîtin. "Kurmancî ye bûye şibhi bircan Ev Rûm û Ecem bi wan hisar in", dema helbest 1690/1700)
  22. Stokes & Gorman 2010, 707.
  23. Findley 2005, 21.
  24. Xeletiya çavkanî: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Leiser 2005 loc=837
  25. Şablon:Cite EB1911
  26. Turkey Girêdana arşîvê 2 tîrmeh 2017 li ser Wayback Machine. The World Factbook. CIA
  27. "Türkiyedeki Kürtlerin Sayısı!". Milliyet (in tirkî). 2008-06-06. Retrieved 2008-06-07.