Kurmancî

zaravayê kurdî
(Ji Kurmanci hate beralîkirin)

Kurmancî an kurmanciya jorîn yek ji zaravay ên zimanê kurdî ye, ku herî zêde tê bikaran în, Ev diyalekta kurdî li her çar parçey ên Kurdistan ê tê axaftin û piraniya kurdan (75-80%)[çavkanî pêwîst e] jî bi kurmancî di peyvin. Ev diyalkte li her çar parçeyên Kurdistan ê heye, gellek kes li Rojhilatê Kurdistanê ji kurmancî re di bêjin şikakî û li Başurê Kurdistanê jî jê re di bêjin badînî. Lê her sê nav yek tişt in û ferq tune ye.

Kurmancî
Kurmancî, kurdî
Welatên lê tê axaftin  Tirkiye
 Îran
 Îraq
 Sûrî
 Ermenistan
 Gurcistan
 Rûsya
Herêm Kurdistan
Diyasporaya kurdan
Axiverên zimanê zikmakî 20-25 mîliyon
Malbata zimanî Zimanên hind û ewropî
Şiklê kevn
Sîstema nivîsê Tîpên latînî, erebî û kîrîlî
Kodên zimanê
ISO 639-3 kmr
[[Wêne:|300px]]


Bi rengekî dinê jî, em di karin bêjin ji ber ku piraniya cografiya kurdan ji zarave yê kurmancî pêk tê, bi heman reng jî kurmancî bandoreke mezin heye li ser hemu kurdan û piranî ya Edeb u Dîroka kurdî bi vê diyalêktê hatî ye nivîsîn. Giring e ku mirov bizane yekemîn car nivîsîna kurmancî çawa dest pê kirr ye û kî bûne:

EtîmolojîBiguherîne

Kurmancî[1][2] = kur + man + cî. Wekî tê zanîn di dema Romayê da, gelê kurd [çavkanî pêwîst e] xeribî bûyî. Lê herkes neçûye xeribiyê, ji ber ku daxwaza gelê kurd bû "ev axên me ne, em neherrin" [çavkanî pêwîst e].

1. Peyva kur kurd e, lê em baş dizanin ku diroka peyva kur gelek kevn e ji ber ku 3000 salan berê zayînê ev peyv hebû. Bi zimanê sûmeran em dibêjin kur ji bona "welat, çiya, erd" [3]. Bi zimanê baskî ji bo "welat" em dibêjin herri [4], û ji bo "erd" em dibêjin lur [5][6] (bi ermenî çiya = lêr[7]). Bi zimanê ermenî ji bo "erd" em dibêjin երկիր (êrkir)[8]. Herwiha ji bo "kevir, kersaxê tîk/şefil" em jî dibêjin bi proto-kartvelî [9] ḳarḳar. Ji bo "perçayê axê/çamûr", bi proto-kartveli, bi gurcî û bi lazî em li peyva ḳord [10] dibînin.

2. Peyva man [11] bi kurdî ye û maneya wî wek bi avestayî [12] e "ji cihekî neçûn, li cihekî sekinîn, li cihekî rawestîn". Herweha bi latînî ji bo man em dibêjin manere [13][14]. Bi ermenî em dibêjin mnal [15] û bi îngilîzî remain. Yanî diroka peyva man pirr kevn e. Herwiha bi zimanên proto-kartvelî em dibêjin men [16] ji bo "baregeh/jîngeh/rûniştgeh/xane".

3.Peyva [17] "cih, erd" e. Lewra peyva kurmancî tê wateya "kurd kî li cihê xwe man". Yanî kurmancên ku neçûne xeribiyê. Lê dimilî (daylam [18]) çûne xeribiyê û li gora rapora "MtDNA and Y-chromosome Variation in Kurdish Groups" [19] dimilî ducar hatin erdên xwe li bakurê Kurdistanê. Herweha li gora vê raporê DNA'ya kurmanc û zazayan heman/wek in.

Edebiyata herî pêşîBiguherîne

Pirtûkên pîroz ên êzdiyanBiguherîne

Cilwe[çavkanî pêwîst e] û Mishefa Reş kevintirîn pertûkên ewên bi kurmancî hatine nivîsandin[çavkanî pêwîst e].

Şerefxanê BedlîsîBiguherîne

Şerefxanê Bedlîsî yekim dîlok nivêsê kurd bu, bo yekmîn car li sala 1597 şerf name nivêsandî ye, ko têda behsa Cugrefî u Dîloka kurdan dike.

Elî HerîrîBiguherîne

Elî Herîrî yekmîn kes bwe ko helbiste kurdî nivêsandî jiyan u mirne wî dikeve dinavber sala 1009-1079.

Erebê ŞemoBiguherîne

Erebê Şemo nivîskarekî kurd bû û weke bavê romana kurdî tê binavkirin. Yekemîn romana kurdî ya ku bi kurdî hatiye weşandin, Şivanê Kurmanca nivîsiye. Erebê Şemo ji malbatek şêxên êzîdiya bû.

Dastanên herî peşîBiguherîne

Mem u Zîn û Siyabend û Xecê (destan) û Dewrêşê Evdî û Zembîlfiroş (destan) ji wan dastanê kevinê kurdî û kurmancî ne.

Navgînên ragîhandinêBiguherîne

Mêd TVBiguherîne

Mêd Tv yekemîn Kanle kurdî u kurmancî bu, ko li sala 1995 hatye damzirandin, ji bilî kurmancî mêd Tv bi Dilêktên din kurdî jî bexiş dikr wek Zazakî u soranê u kalholî. Herwese yekemîn Radiyo kurdî u kurmancî jî, Radiyo ye Êrivan bu li Erminstanê.

Wîkîpediya KurdîBiguherîne

Stranên herî pêşî, stranên kevin û folklorîBiguherîne

Sitranê foklorî bandoreke mezin hebûye li ser kurmancî u zaravayên di yên kurdî jî, bigire bandora xwe li ser stranên gelên din jî kirr ye, wek ermen û tirk û faris û aşûriyan. hindek Sitrine folklorî bo minek Memyane,Zembîl Froş,Mîr Kut,Tewlê Narê,heylo qurlngo,Xensê Xensê,bilbende, Eman Neman Koçerê,Dê Wernê,Nêrgiz Nêrgiz,Lorkê Lorkê,Male barkin,Lê Kundirê Mîranî, Ez kevok im,Ez Befir im,Lê Xanimê,Lê Zeynê,Lê Lê Xifşê,Lê Wesê,Lê meylo,Lê Xim Ximê,Lê Kinê,Mele Îsa,Eyşoka Romanî,weyla lê min xarîbê.

Belavbûna kurmancîBiguherîne

Di roja me de kurmancî di gelek welat û axan de ji alî gelê Kurd ve tê axaftin. Belavbûyîna zaravayê, ji gola Urmiye dest pê dike, heta bajarên Şino sînorên Îran û Îraqê Helgurd, Rewandiz, Zeyî, Behdînan, Qers, Erzirom, Mûş, Bedlîs, sînorê Sêrtê Kozluk, Farqîn, Pasûr, Licê, Bismil, Amed, Erxenî, Çiyayê Qerej, Sêwreg, Semsûr, Meledî, Gurgum, herêma Hetayê Kirikhan û herêma Helebê Afrîn, ji herêma Dêrsimê li Pertekê, Mazgirt, bakurê Xarpêtê, Kanîreşa ku herêma Çepexçûrê (Çewlîg) ye û li gelek herêmên Sêwazê ev zarava tê bikaranîn.

Devokên kurmancîBiguherîne

Kurmanciya rojhilatBiguherîne

Botanî, serhedkî, torî, şîkakî, behdînî, qerejdaxî, wanî, hekarî

Kurmanciya navînBiguherîne

Amedî, şengalî, mêrdînî, batmanî, tatwanî, mûşî, bingolî, erzîromî, laçînî li Kurdistana Sor. Ardahan û Qers dikevin rojhilatê zimanê kurmancî li hema wek navndiye jî diaxivin

Kurmanciya rojavaBiguherîne

Dersimkî, Kurmanciya Dêrsimî Şaddilî, Sînemilî, Kurmanckî Reşoyî(li Anadola Navîn) Şêxbizinî, Sivas Malatya, Gaziantep, Efrînkî, Kobankî Urfî, Kurmanciya Anatolyayê [20]

Kurmanciya Xoresan û DeylamanBiguherîne

,Ameranlûyî, Qoçanî ,Bocnûrdî, Canbegî[Modanlû]yî ,Kelûn Abdû(li Farsê)[21]

Dengnasiya kurmancîBiguherîne

Bide berBiguherîne

ÇavkanîBiguherîne

  1. http://www.ezdixandi.com/forum/48-1146-1 ( Li ser maplea Yezidiyan. Li gora dîroknas "MICHAIL FAROE " peyva kur-d-man-cî = ciya-man-cih e)
  2. http://www.blueglobetranslations.com/about-kurdish-kurmanji-language.html ( li gora malpera blue globe translations, kurmancî= kurd+man+cî)
  3. http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e3180.html (li ser ferhenga sûmerî-îngilîzî peyva kur bi 5000 salî ye)
  4. http://www1.euskadi.net/morris/resultado.asp (ji bo welat bi baskî em dibêjin "herri" = kur)
  5. http://translate.google.com/?hl=fr#eu%7Cen%7Clur
  6. http://projetbabel.org/basque/dictionnaire.php?q=terre&c=fra
  7. http://www.dictionaric.com/dicoarmenien/dicoarmenien.php?rech=montagne&rech1=&bmit=Search+%3A+Use+only+small+letters+!
  8. http://www.dictionaric.com/dicoarmenien/dicoarmenien.php?rech = terre
  9. http://starling.rinet.ru/cgi-bin/response.cgi?single=1&basename=/data/nostr/nostret&text_number=+635&root=config
  10. http://starling.rinet.ru/cgi-bin/response.cgi?root=config&morpho=0&basename=\data\kart\kartet&first=581
  11. http://legerin.ferheng.org/?lang=kurd2turk&pg=search&s=man
  12. http://starling.rinet.ru/cgi-bin/response.cgi?single=1&basename=/data/nostr/nostret&text_number=+561&root=config
  13. http://translate.google.com/?hl=fr#en%7Cla%7Cstay
  14. http://www.latin-dictionary.net/q/latin/manere.html
  15. http://www.dictionaric.com/dicoarmenien/dicoarmenien.php?rech=rester&rech1=&bmit=Search+%3A+Use+only+small+letters+!
  16. http://starling.rinet.ru/cgi-bin/response.cgi?root=config&morpho=0&basename=\data\kart\kartet&first=701
  17. http://legerin.ferheng.org/?lang=kurd2turk&pg=search&s=yer
  18. http://www.iranicaonline.org/articles/deylamites
  19. http://www.zazaki.org/files/Kurds.pdf
  20. Izady, M.R.: The Kurds, Washington 1992
  21. Mann, O.: Kurdische Mundarten der Kälun-Abdû, IN: Kurdisch-Persische Forschungen II.1: Die Tajik-Mundarten der Provinz Fars.