Serdema helenîstî

Serdema helenîstî yan şaristaniya helenîstî an jî helenîzm, serdemek ji serdemên dîroka Yewnanistana Kevn e. Ev bi mirina Îskenderê Mezin di sala 323an de dest pê dike û bi serhildana Împeratoriya Romê diqede. Li serdema helenîstî tesîra keltûrî û desthilatê Yewnanistanê li Asya û Ewropayê hatine bandeva xwe. Herwisa li vê serdemê huner, zanist, bîrkarî, mûsîqa û felsefeya Yewnanistanê hate geşekirin.

Vênûs de Mîlo, yan jî Afrodîta Mîlosî, yek ji karên hunerî yên mezin ên serdema helenîstî ye.

Navê gotina "helenîstî" (yan jî "helenîstîk") (bi almanî: hellenistisch, ji bi yewnaniya kevn: Ἑλληνιστής, lat. Hellēnistḗs, bi kurdî tê wateya: "kesê yewnanîaxêv") ji aliyê dîrokzanê alman Johann Gustav Droysen ve hatiye çêkirin.[1]

HelenîzmBiguherîne

Çanda helenîstîBiguherîne

Dewletên helenîstîBiguherîne

DirokBiguherîne

Di 323 b.z. de Îskenderê Mezin piştî ziyafetek li Babîlê mir.[2] Ev tarîx destpêka kevneşopî ya serdema Helenîstî e.[3] Yek ji fermandarên Îskenderê, Ptolemaîos I Soter, kontrola Misrê degire destê xwe û dibe fîrewn. Ptolemaîos I cesedê Îskenderê girt da ku rewabûna xwe bipejirîne. Sala din, cesedê Îskenderê tê gihîşt Îskenderiyê û dibe tiştek pîroz. Nêzîkî sala 320-an, Ptolemaîos dest bi avakirina Mouseion (en) û Pirtûkxaneya Îskenderiyeyê (en) kir.[4] Li Dîcleyê li hember Babîlê, bajarê nû Seleukeia bi karanîna materyalên ji bajarê kevn hatî çêkirin. Avakirin di 312 de dest pê kir.[2] Seleukos I Nikator bajar wekî paytexta xwe ya rojhilat ava kir û navê xwe lê kir. Ew li Babîlonyayê bajarê herî girîng ê helenî bû.[5] Di sala 301-an de, Ptolemaîos I padîşahiya xwe ji Misrê ber bi Orşelîmê ve berfireh dike.[2] Di sala 299-an de, Seleukos I Antîoxeia (Antalya) ava kir. Antioxeia li ser riya bazirganiyê ya di navbera Mezopotamya û Ewropayê de bû.[2] Li dora sala 300-an, Fenîke bû beşek ji împeratoriya Helenî. Mîratgirên Îskenderê ji bo xwedîkirina wê şer kirin.[6] Nêzîkî sala 300-an, Iqlîdes, li Pirtûkxaneya Îskenderiyê xebitî, pirtûka xweya dersê ya li ser geometriyê nivîsand.[4]

Nêzîkî sala 280-an, Pharos (ar; en) Îskenderiyeyê dest bi avakirinê kir.[4] Gelê Cihû yê Îskenderiyê dest bi peyva "diyaspora" kir. Li Îskenderiyê, pirtûkên pîroz ên Cihûyan li yewnaniya kevn hatin wergerandin; ev berhevok Septuagint (en) e.[4]

Di 264-an de, Şerê Pûnîk ya Yekem (en) bi cenga li Sîsîlyayê dest pê dike; Rûm li dijî Kartacayan şer dikin.[7]

Di dora sala 260-an de, kataloga Pirtûkxaneyê bixwe 120 kitêb dirêj e. Di katalogê de nîv mîlyon pirtûk hene.[4] Nêzîkî sala 250 -an, Ktesibios (en) organa muzîkê (hudralis (en)) li Îskenderiyê dahênand. Di heman demê de, alkemîstên (en) yekem dest bi xebatê kirin; wan dest bi pratîka kîmyayê kir.[4]

Di cenga deryayî de li nêzîkê Drepana (en) (Trapani (it; en)) li Sîsîlyayê di 241 b.z. de, Rûm Kartaciyan têk dibin û Şerê Pûnîk ya Yekem diqedînin.[7]

Di 239-an de, Ptolemaîos III Euergetês yekem nivîsa duzimanî bi sê tîpên cihêreng, ku li ser kevir hatî xemilandin, derxist.[4]

Di 218-an de, fermandarê kartacayî Hannibal bi derbaskirina çiyayên Alp û fîlên xwe derbasî Îtalyayê bû. Şerê Pûnîk ya Duyem (en) dest pê dike.[7]

Rûm yekem car li Cenga Zama (en) di 202 b.z. de Hannibal têk birin.[7]

Li dora sala 201-an, bajarê Palmura (en) (Tadmur (en; ar)) li ser riya bazirganiyê ya di navbera Mezopotamya û Deryaya Navîn de bûye bajarek girîng.[2]

Di 196 de, Kevirê Rosetta (en) tê nivîsandin, bi sê zimanan: Misirî hîeroglîfîk (en), Misirî demotîk (en), û Yewnaniya kevn.[4]

Di 183 de, Hannibal li Libussa (en) (Gebze (tr; en)) li Bithunya (en) xwe dikuje.[2]

Çîmento (en) li dora 200 ji bo avahiyê dihat bikar anîn. Dibe ku ew li Pergamon (en) (Bergama) hatibe kifş kirin.[2] Parçem (en) (nivîsa ku ji çermê heywanan hatî çêkirin) di 170-an de hate çêkirin. Dibe ku keyê Pergamonê, Eumenês II (en), dahênerê wê be.[2]

Di 149 de, Rûm di Şerê Pûnîk ya Sêyem (en) de êrişî Kartacayan dikin. Di 146 de, Rûm bajarê Kartacayê wêran kirin, û Şerê Pûnîk ya Sêyem qediya.[7]

Di 168 de, Antîoxos IV Epiphanês peykerek Zeus li Perestgeha Duyemîn a Orşelîmê (en) saz kir. Ji aliyê Cihûyan ve bertekek tund hat nîşandan.[2] Di 165 de, Yehuda Makabe (en) Orşelîmê digire. Ew peykerê ji Perestgehê radike.[2] Di 141 de, Simeon Makabe (en) dibe Serokkahînê Orşelîmê (en). Paşê Serokkahîn ji hêla endamên din ên heman malbatê ve mîras bû.[2] Li dora sala 140-an, li Sanhedrînê (en), Fêrisî (en) li hember Sadûqiyan (en) disekinin.[2]

Li dora sala 120-an, Antipatros Sidonios (en) navnîşa heft nuwazeyên cîhanê dinivîse.[2]

Nêzîkî sala 100-an, Împeratoriya Eşkanî paytext Tîsfûnê li hember Seleukeia li ser Dîcle ava dikirin.[2] Li dora sala 100-an Essênoi (en), mezhebek Cihû, diçin çolê.[2]

Di 80 b.z. de, generalê Romî Pompeius (en) di şerekî li Afrîkaya Bakur de bi ser ket. Leşkerên wî jê re digotin "Pompeiusê Mezin" (bi latînî: Pompeius Magnus).[7]

Di sala 64-an de, Pompeius ji bo Komara Romê Antîoxeia dagir kir. Sûrî bû parêzgeha Romê Syria. Dagirkirina Romê ya Sûrîyê pergala Riya Hevrîşimê tîne perava Deryaya Navîn.[2] Împeratoriya Seleukî bi dawî bû dema ku Rûm kontrola Sûriyê xist destê xwe. Fenîke bû beşek ji parêzgeha "Syria". Wekî beşek ji împeratoriyê, bajarên Turos (ar; tr; en) û Sidon (ar; tr; en) xweserîtî parast.[6] Di 63 de, Pompeius Orşelîm dagir kir.[2] Rûm Iudaea (en) (Cihûstanê) xist bin kontrola xwe.[8]

Di sala 53-an de, Marcus Licinius Crassus (en) li Cenga Karrai (en) (Herran) dimire, li dijî Împeratoriya Eşkanî şer dike. Mirina Crassusê "yekem triumviratus (en)" diqede.[2]

Di sala 51-an de, Ptolemaîos XII Neos Dionusos (en) mir. Kurê wî yê piçûk, Ptolemaîos XIII Theos Philopator (en), û keça wîya mezin, Kleopatra VII, key û keybanu bûn.[4] Ptolemaîos XIII û Kleopatra her du jî xwestin bibin serwerê yekane. Şerê navxweyî di sala 48 -an de dest pê kir.[4] Di sala 47-an de, Iulius Caesar beşek ji Anatolya (bi latînî: Asia Minor) pir zû bi dest dixe. Ew peyvên "veni, vidi, vici (en)" bikar tîne.[2] Di 46 b.z. de, Iulius Caesar bajarek nû li ser kavilên Kartaca ava dike. Navê wê dike bi latînî: Colonia Iulia Carthago.[7] Pompeius, ji Iulius Caesar vekişiya, gihîşt Misrê û ji hêla Ptolemaîos XIII ve hat kuştin. Caesar, ku ber bi Misrê ve diçe, nerazî ye. Dema ku Caesar û Kleopatra hev dîtin, ew ji hev hez kirin.[4] Kleopatra û Rûm di Cenga Nîlê (47 b.z.) (en) de Ptolemaîos têk birin. Ptolemaîos mir.[4] Birayê piçûk ê Kleopatra, Ptolemaîos XIV Philopator (en) fîrewn bû.[4] Iulius Caesar ji Îskenderiyê bi artêşa xwe re dihêle ku vegere Îtalyayê.[4] Kleopatra û Caesar kurekî wan hebûn. Di 44-an de, Kleopatra kurê xwe wekî fîrewn destnîşan kir: Ptolemaîos XV Kaisarion (en); Ptolemaîos XIV mir – dibe ku Kleopatra birayê xwe kuşt.[4]

Li dora sala 50-an, Fenîkeyan (en) pêvajoya çêkirina camê bi nefes vedîtin.[2] Bikaranîna hewayê di çêkirina camê de belkî li Syria Romê di sedsala yekem a berî zayînê de dest pê kiriye. Di pîşesaziya çêkirina camê de bû sedema guherînek mezin.[9]

Di sala 41-an de, Marcus Antonius (en) gazî Kleopatra VII kir ku wî li Tarsos (Tarsus) bibîne. Wî dixwest ku Kleopatra dilsoziya wê bi Komara Romî re îsbat bike.[10] Kleopatra VII li Tarsosê Marcus Antoniusê nas kir. Ew ketin evînê.[2] Kleopatra Marcus Antonius razî kir ku Arsînoê IV (en) darve bike. Arsînoê IV tenê xizm û dijberê paşîn ê Kleopatra VII ji bo hêzê bû. Marcus Antonius û Kleopatra li Îskenderiyê zivistanê 41 b.z. ma.[4] Zarokên cêwî yên Kleopatra (Aleksandros Hêlios (en) û Kleopatra Selênê II (en)) di sala 40 b.z. de ji dayik bûn.[4] Di sala 37 b.z. de, Marcus Antonius û Kleopatra li Antioxeia zewicîn.[2] Kurekî din (Ptolemaîos XVI Philadelphos Antonios (en)) di 36 b.z. de tê dinê.[4]

Di sala 37 de, Hêrodêsê Mezin ji aliyê Senatus Romanus (en) ve dibe padîşahê Iudaea. Hêrodêsê kontrola li ser Filistînê ava dike.[2]

Di 34 b.z. de, Marcus Antonius û Kleopatra parêzgehên rojhilatê Komarê Romê di navbera zarokên xwe de dabeş dikin.[4]

Di 30 b.z. de, Octavianus bi artêşa xwe re hate Îskenderiyê. Wî Kleopatra xist zindanê. Marcus Antonius xwe kuşt, bawer kir ku Kleopatra mirî ye. Kleopatra xwe kuşt, û kurê wê Ptolemaîos XV dibe fîrewn. Octavianus zû Ptolemaîos kuşt û Misir li Komara Romê zêde kir. Hemî perava Deryaya Navîn nuha di bin kontrola Romayê de bû.[4]

ÇavkanîBiguherîne

  1. Erskine, Andrew (2005). "Approaching the Hellenistic". In Erskine, Andrew (ed.). A Companion to the Hellenistic World (bi îngilîzî). Malden, MA, USA: Blackwell Publishing Ltd. rr. 1–15. doi:10.1002/9780470996584.ch1. ISBN 978-0-470-99658-4.
  2. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w "Timeline: West Asia: c. 90,000 years ago – 2011". Oxford Reference (bi îngilîzî). HistoryWorld. doi:10.1093/acref/9780191736018.timeline.0001. Roja wergirtinê: 2 îlon 2021.
  3. "Hellenistic Age". Oxford World Encyclopedia (bi îngilîzî). Philip's. doi:10.1093/acref/9780199546091.001.0001/acref-9780199546091-e-5233.
  4. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t "Timeline: Egypt: c. 4400 BCE – 2011". Oxford Reference (bi îngilîzî). doi:10.1093/acref/9780191735806.timeline.0001. Roja wergirtinê: 2 îlon 2021.
  5. Everett-Heath, John (2020). "Seleucia, Iraq (Seleukeia)". Seleucia (bi îngilîzî) (çapa 6). Oxford University Press. doi:10.1093/acref/9780199580897.001.0001/acref-9780199580897-e-6704.
  6. a b "Timeline: Lebanon and Syria: c. 3000 BCE – 2011". Oxford Reference (bi îngilîzî). doi:10.1093/acref/9780191736056.timeline.0001. Roja wergirtinê: 2 îlon 2021.
  7. a b c d e f g "Timeline: North Africa: c. 5000 BCE – 2011". Oxford Reference (bi îngilîzî). doi:10.1093/acref/9780191735790.timeline.0001. Roja wergirtinê: 3 îlon 2021.
  8. "Timeline: Palestine and Israel: c. 90,000 years ago – 2009". Oxford Reference (bi îngilîzî). HistoryWorld. doi:10.1093/acref/9780191736070.timeline.0001. Roja wergirtinê: 2 îlon 2021.
  9. Pryce, Frederick Norman; Vickers, Michael (2012). "glass". In Hornblower, Simon; Spawforth, Antony; Eidinow, Esther (ed.). Oxford Classical Dictionary (bi îngilîzî) (çapa 4). Oxford University Press. doi:10.1093/acref/9780199545568.001.0001/acref-9780199545568-e-2847. ISBN 978-0-19-954556-8.
  10. "Timeline: Turkey: c. 7000 BCE – 1923". Oxford Reference (bi îngilîzî). HistoryWorld. doi:10.1093/acref/9780191736094.timeline.0001. Roja wergirtinê: 2 îlon 2021.

Girêdanên derveBiguherîne


  Ev gotar şitlek e. Heke tu bixwazî berfireh bikî, biguherîne bitikîne. (Çawa?)