Împeratoriya Osmanî

(Ji Osmaniyan hat beralîkirin)
Împeratoriya Osmanî

Osmanlı İmparatorluğu
Devlet-i Alîye-i Osmânîye
دولت علیه عثمانیه Erebî, tirkî


1299 — 1922

Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg Coat of arms of the Ottoman Empire (1882–1922).svg
Al Nîşan

Împeratoriya Osmanî (1593)
Împeratoriya Osmanî (1593)

Agahiyên gelemperî
 Rêveberî
 Paytext Söğüt (1299–1326)
Bursa (1335–1365)
Edirne (1365–1453)
Stembol (1453–1922)
 Ziman Osmanî
 Dîn Îslam
 TBH {{{tbh}}}
 TBH/sal {{{tbh kes}}}
 Dirav {{{dirav}}}
 Dem {{{dem}}}
 Nîşana înternetê {{{nîşana înternetê}}}
 Kd. telefonê {{{koda telefonê}}}
 {{{agahîgelemp1 sernav}}} {{{agahîgelemp1}}}
 {{{agahîgelemp2 sernav}}} {{{agahîgelemp2}}}
 {{{agahîgelemp3 sernav}}} {{{agahîgelemp3}}}
 {{{agahîgelemp4 sernav}}} {{{agahîgelemp4}}}
 {{{agahîgelemp5 sernav}}} {{{agahîgelemp5}}}

Gelhe
{{{gelhe}}}
{{{gelhe2}}}
{{{gelhe3}}}
{{{gelhe4}}}
{{{gelhe5}}}

Rûerd
{{{rûerd}}}
{{{rûerd2}}}
{{{rûerd3}}}
{{{rûerd4}}}
{{{rûerd5}}}

Dîrok û bûyer
{{{bûyer3}}}
{{{bûyer4}}}
{{{bûyer5}}}
{{{bûyer6}}}
{{{bûyer7}}}
{{{bûyer8}}}
{{{bûyer9}}}
{{{bûyer10}}}
{{{bûyer11}}}
{{{bûyer12}}}

Serwerî
   Siltan
 1299-1323 Osman I
 1918-1922 Mehmed VI
{{{serokA5}}}
   {{{sernav serokB}}}
{{{serokB1}}}
{{{serokB2}}}
{{{serokB3}}}
{{{serokB4}}}
{{{serokB5}}}
   {{{sernav serokC}}}
{{{serokC1}}}
{{{serokC2}}}
{{{serokC3}}}
{{{serokC4}}}
{{{serokC5}}}
   {{{sernav serokD}}}
{{{serokD1}}}
{{{serokD2}}}
{{{serokD3}}}
{{{serokD4}}}
{{{serokD5}}}
   {{{sernav serokE}}}
{{{serokE1}}}
{{{serokE2}}}
{{{serokE3}}}
{{{serokE4}}}
{{{serokE5}}}
{{{serokE6}}}
{{{serokE7}}}
{{{serokE8}}}
{{{serokE9}}}

Karîna qanûndanînê
{{{perleman}}}
{{{perleman1}}}
{{{perleman2}}}
{{{perleman3}}}
{{{perleman4}}}
{{{perleman5}}}


Împeratoriya Osmanî an jî bi fermî: Dûgela Berz a Osmanî, dewleteke Misilman[1] dîrokî ye.

Siltanên Osmanîyan

DîrokBiguherîne

Împaratoriya Osman bû dewletek împaratorî bû ku di 1299 de li dora hilweşandina çend eşîra tirkî. Împaratoriya wê mezin bû ku gelek deverên ku di niha de ewropa Ewropayê ye û di dawiya cîhana cîhanê de dawiyê împaratorên herî mezin, herî hêz û herî dawîn de bû. Li ser milê, Împaratoriya Osmaniyan li Tirkiyeyê, Misrê, Yewnanî, Bulgaristan, Rûsya, Macedonia, Hungary, Îsraêl, Urdun, Lubnanî, Sûrî û parçeyên Ereb û Erebistana Bakur de hene.

Ew di qada 1595 (Zanîngeha Michigan) devera herî zêde 7.6 mîlyon çargoşe (19.9 mîlyon kîlometre). Împaratoriya Osmanî destpê kir ku di sedsala 18emîn de desthilatiyê kêm dike lê beşek perçeyek wê bû ku îro îro Tirkiye bû .

Împaratoriya Osman di dawiya 1200-a de di dema hilweşandina Selmuk Turk de Tirk Empire. Piştî ku wê împaratoriya serhildanan dest pê kir, Tirkiye dest pê kir ku dewletên din ên ku xwediyê împaratoriya kevneşopî berê ye û ji hêla xanîyên tirkî yên dawîn 1400 ve hatî bin destê Tûnisên Osmanî.

 
Nexşeya Osmaniyan (1326)

Di rojên destpêkê de Împaratoriya Osmanî, armanca bingehîn ya rêberên wê dirêj kirin. Dersên herî mezin ên pêşveçûnê Osmanî ez di nav Osman I, Orkhan û Murad I. Bursa de, di nav 1326an de ji yekemên Împeratoriya Osmanman ket, di sala 1326 de. .

Piştî ku hinek leşkerî di 1400'an destpêkê de dixebitin, otonom bi desthilatdariya Mihemed I û di 1453 de desthilatdariya xwe vegerand. Wan girtin Constantinople . Împaratoriya Osmanî paşî wê dirêjahiya xwe û çiqas ku dirêjkirina mezinahiya Mezin tê zanîn, dema ku împaratoriya wê hatibû axaftin da ku erdên li ser deh dewletên Rojhilata Navîn yên Ewropa û Rojhilata Navîn hene.

Ew tê bawer kirin ku Împaratoriya Osmanî bû ku bi lez lez bû û lewma din welatên qels û neorganî bûn û ji ber ku Osmaniyan ji bo demekê û rêxistina taktîkên pêşveçûn çêbû. Di salên 1500-ê de dirêjkirina Împaratoriya Osmaniyan bi têkeliya Mamluks li Misrê û Sûrî li 1517, Algiers di 1518 û Henggar di 1526 û 1541 de li Henghûra di 15 hezar û 1541 de desthilatdar dewam kir.

Di sala 1535 de padîşahiya Sulaymanê dest pê kir û Tirkiye ji ber ku rêberên berê berê bû. Di dema serweriya Sulayman I, pergala dadwerî ya tirkî veguherî bû û çanda tirkî dest bi mezin bû. Piştî mirina min Sulayman, dema desthilatdariya leşkerî di dema Şerê Lepanto de 1571 de desthilatdar bû desthilatdar dest pê kir.

Osmanî bavikekî tirk ji Oxizan e, navê bavê ku navê xwe dayê vî bavikî Osman bû. Di sedsala 13em û 14em de wekî mîrîtiyeke biçûk li sînorên Bîzansa ku êdî lawaz bû de bi cih bû. Di demeke kurt de li hemberî Bîzansê xwe birêxistin kir û serkeftinên leşkerî bi dest xistin. Dîsa bi riya siyaseta xwe ya bi bavikên cîran re erdê xwe mezin kir. Di nîşana 1453an de Konstantînopolîs (Stembol) bi dest xist û kir paytexta xwe.[2][3]

Bi giştî 36 siltanên osmaniyan çêbûn. Osmanî di sedsala 16em û şûn de êdî bi pêş neketin. Di sedsala 18em û 19em de êdî gelekî lawaz bûn, herçend di sedsala 19em de hewl ji bo guhartinan hatiye dayîn û reform jî hatiye kirin êdî di dawiya sedsala 19em û di serê sedsala 20em de Osmanî bi navê Zilamê Nexweş ê Ewropayê dihate nasîn. Bi derbeya Jon Tirkan (1908) desthilata Osmaniyan kete bin destê Îtihad û Teraqîyê. Ew di şerê cîhanê yê yekem de di aliyê Elmanyayê de cih girtiye. Di dema şer de qirkirineke herî mezin ya cîhanê[çavkanî hewce ye] li dijî ermenî û mesîhiyên din pêk aniye. Piştî şer bi dawî dibe osmanî têk çûye û qedera wan ketiye destê hêzên serketî yên mîna Fransa û Brîtanyayê. Bi dûçûna yek ji avakerên dewleta Iraqê ya modern Abdulmuhsin Sadun; sedema mezintirîn ya parçebûna Osmaniyan ew e ku tirkan heq û hiqûqa gelên din ên osmanî înkarkirin.[4] Piştî şerê azadîxwaz ê tirkan komara Tirkiyeyê hate damezirandin û bi awayekî fermî împeratoriya osmaniyan di sala 1923an de bi dawî bû.

Daxuyaniya û Parastina Împaratoriya OsmanîBiguherîne

Di tevahiya 1500an de û 1600s û 1700s de, Împaratoriya Osmaniyan piştî piştî gelek leşkerî de desthilatdariya desthilatdariyê dest pê kir. Di nav 1600-ê de, împaratoriya piştî demeke kurt de li Persia û Venice ve hat guhertin. Di sala 1699 de emperyal dîsa dest pê kir ku paşê erd û hêza xwe winda kir.

Di 1700-ê de Împaratoriya Osmaniyan dest pê kir ku piştî şerê Rûsyayê-Tirkiye û rêzikek peymanên ku di wê demê de emperyal ji bo serbixwebûna aborî ya aborî winda kir.

Şerê Crimean , ku ji 1853-1856-ê ve hatî domandin, bêtir desthilatdariya têkoşîna xilas kir. Di 1856 de serxwebûna serxwebûnê ya Osmaniyê ji aliyê Kongreya Parîsê ve hatibû naskirin lê belê hîn hîn hêza wekî hêza Ewropa wenda bû.

Di salên dawiya salên 1800-ê de gelek serhildan bûne û Împaratoriya Osmanî berdewam kir ku di nav 1890an de li hemberî împaratoriya navneteweyî ya li hemberî emperyalîzasyona avakirina berbi desthilatdar û sosyalîst berdewam kir. Şerrên Balkan ên 1912-1913 û serhildanên neteweperestên tirk jî bêtir kêm kirin erdê împaratoriyê û bêkariyê zêde bûn. Piştî dawiya dawiya Şerê Cîhanê, Împeratoriya Osmanî bi fermî ve bi dawî re Peymana Sevr

Girîngiya Împaratoriya OsmanîBiguherîne

Tevî têkçûna wê ya, Împaratoriya Osman yek ji navdarên herî cîhanê û împaratorên herî serkeftî di nav dîroka cîhanê de bû.

Gelek sedem hene ku ji ber ku emperyal bû ku wekî serkeftî bû bû, lê hinek ji wan re hêzek hêz û rêxistin û navendî ya navendî ya navendî ne. Ev hikûmetên serkeftî yên destpêkê, Împaratoriya Osmaniyan yek ji herî girîng a dîrokê ye.

Ji bo Malpera Osmaniyan bêtir fêr bibin, li ser malpera Lêkolînên Tirkiyê ya Zanîngeha Michigan biçin.

Kurdistana OsmaniyanBiguherîne

  Gotara bingehîn: Dîroka Kurdistana Osmaniyan
 
di sala 1893iyan de ji aliyê Ebdulhemîd ve hatiye weşandin ev xerîte ku tê de کردستان nivîsiye, Xerîteya Kurdistanê

Dîroka Kurdistana Osmaniyan[5] hemû dîrok û çêbûnên di wextê desthilata Osmaniyan de li ser Kurdistanê rûdane dihundrîne.

Di Şerê Çaldiranê de hinek mîrektiyên kurdan li gel Osmaniyan bi Sefewiyan şer kir. Piştî şer 16 mîrên kurd li ser navê 50 senceqan û Selîmê 1ê peymaneke hevkariyê destnîşan kir [6]

Osmaniyan 1847ê de mîrektiyên Baban û Botan, 1848ê de mîrektiyên Hekarî û Badînan ji holê rakirin.

Nêrîna giştîBiguherîne

  Gotara bingehîn: Dîroka Kurdistanê

Piştî Peymana Zehabê hemû axa Kurdistanê bi awayeke fermî di navbera du dewletên sereke yên Rojhilata Navîn ve hate parçe kirin.

Mîrektiya Bedlîsê (1182–1847)Biguherîne

  Gotara bingehîn: Mîrektiya Bedlîsê

Mîrektiya Botan(1338-1855)Biguherîne

  Gotara bingehîn: Mîrektiya Botan

Mirektiya Badînan (1376–1843)Biguherîne

  Gotara bingehîn: Mîrektiya Badînan

Mîrektiya Hekarî(1380-1845)Biguherîne

  Gotara bingehîn: Mîrektiya Hekarî

Mîrektiya Soran(1530-1835)Biguherîne

  Gotara bingehîn: Mîrektiya Soran

Mîrektiya Baban (1649–1850)Biguherîne

  Gotara bingehîn: Mîrektiya Baban

Mijarên têkildarBiguherîne

Girêdanên derveBiguherîne

ÇavkanîBiguherîne

  1. Cemal Kafadar: A Rome of one’s own. Reflections on cultural geography and identity in the Lands of Rum. In: Muqarnas. Band 24, 2007, S. 9, JSTOR:25482452.
  2. Ottoman Empire. In: Encyclopædia Britannica. Abgerufen am 29. Mai 2017 (englisch).
  3. Herders Conversationslexikon (1854), Band 4, S. 434 Faksimile (online), abgerufen am 27. Mai 2017
  4. Kerkük, Tarih, politika ve etnik yapı-Kemal Mazhar Ahmed, Weşanên Avestayê, r:193
  5. Türki Korkunun Anatomisi Irak Kürdistanı ve Etkilerî, Zeynel Abidin Yaprak, Weşanên Doz 2005, r: 54
  6. İmparatorluk, Sınır ve Aşiret, Nejat Abdulla, Weşanên Avesta, 2008, r:484