Mîrektiya Soran

Disambig grey.svg Ji bo maneyên din, li Soran binêre.

Keyaniya Soran, Mîrîtiya Soran (1399 - 1836 [1]) yek ji dewletên dîrokî yên kurdan e.

Ala Keyaniya Soran
Keyaniya Soran (1835)

Nêzîkî 500 sal berdewamkiriye. Paytextê vê keyaniyê bajarê Rewandizê bûye. Damezrêner û yekemîn keyê wê Hêja Kolos e.[2]). Di dema keyê bi navê Mîr Soran de keyanî bipêşketiye ku Mîr Soran ji aliyê diya xwe ve ji malbata desthilatdar bûye. Tê zanîn ku bi qasî demekê ji ber nakokiyan diya wî Keybanû Gelayroj Xanimê desthilatî kiriye.[3]

Zimanê dewletê zaravayê soranî bûye ku tê gotin peyva "Soran" ji navê key Mîr Soran derketiye[4]. Beriya wê ji zaraveyê soranî re kurdî xwarû dihatibûye gotin. Hin jî dibêjin "Soran" tê wateya "Cihê, welatê sor, soran" ku ji ber xwekirinên gel ên rengê sor derketiye.[5]

Keyaniya Soran gelek caran bi împeratoriya Osmanî re şer kiriye. Di sala 1836an de desthilatdariya binemala Kolos têkçûye û dawî li împeratoriyê hatiye.

salên yekemBiguherîne

Keyaniya Soran gelek caran bi Împeratoriya Osmanîre şer kiriye. Di sala 1836an de desthilatdariya binemala Kolos têkçûye û dawî li împeratoriyê hatiye. Gava ku tarîxek ji bo koka iramaratê Soran nehatiye saz kirin, dîroknasê Kurd raferef el-Dîn Bitlisi behsa Shamaratê li raferefnama di 1570de dike ku ji hêla şivanê bi navê establishedsa ve hatî damezrandin. Bitlisi îddîa dike ku gundî zû bi dû popularsa ya populer ketine û wan êrîşî Kela Rewan a ku wan xwe lê bicîh kiriye kir. Wan navê Soran ji sor kir piştî kevirên sor li nêzê kelhê. Sala paşîn, di dema şerê Çaldiran di 1514 di navbera Osmanî û Sefewî de, maratê karibû zeviyê navbera Hewlêr û Kerkûke bi dest xwe bixe. Di 1534 de, Emîr Ezaddin Sher ji hêla Suleymanê Magahîn ve ji ber dermankirina karmendên perehînşah hate bidarve kirin û Emîraten ji Êzdîtîyan re hate rêberîkirin bi serokatiya Huseyîn Beg ku wekî zalimek hov hukum dikir. Ew di demek kurt de ji hêla malbata Emîrê berê yê bi serokatiya Emîr Saifaddîn ve ku ji hêla li Konstantînopolîse hate bidarvekirin hate hilweşandin, û themarat dikişîne nav anarşî.

Di binê Emîr KorBiguherîne

Ji ber ku li herêmê valahiyek hêzê ji ber kêmbûna Mîrîtiya Baban, Rusî-Tirk 1828–29 Rûsya Rûsî-Tirk ji 1828 heya 1829 û Misir– Osmanî ji 1831 heya 1833, Mîr Muhemmed Korrêberiya Eşîrên kurdan ber bi Rewandiz û dema ku ew artêşek ava dikin li bajêr kelek çêkir. Kor her weha têkiliyên nêzîk bi Ulama re çandin û bi lez pêşve çû bajarokên Zakho, Dihok û Amedi yên Bahdînan di sala 1832 û bi vî rengî cîranê xwe yê rojava diperçiqîne. Kor Yazzîdî li deverên ku nû hatine dagirkirin zilm kir. Pişt re Emîr êrîşî Bohtan kir û bi lez paytexta xwe Cizîr girt, lê ji ber Serhildanek li Amêdî neçar ma ku paşde vekişe.[6]

 
Peykerê Mihemed Paşa li Rewandûzê

Keyaniyâ Soran gelek caran bi împeratoriya Osmanî re şer kiriye. Di sala 1836an de desthilatdariya binemala Kolos têkçûye û dawî li împeratoriyê hatiye. Osmaniyan ji tirsa hevkariya Emîrate Soran û Mihemed Elî yê Misirî, Osmaniyan artêşek şandî Soran di 1832 de, lê di dawiyê de ji hêla eşîrên Soran ve hate paşve xistin. Secondrîşa duyemîn a Osmanî di 1836 de hate dest pê kirin ku Kor neçar bû ku paşde vekişe Rewandizê, nemaze ji ber nebûna piştgiriya hevalbendên wî yên eşîrî.

Emir Kor piştî ku ji rewşa ku hatî teslîm kirin zexm bû, ji bo danûstandinan çû Stenbolê, li wir li herêma Mîrnişîna Soran desthilatdarî jê re hat dayîn. Lê dema ku diçû malê ew li herêma Behra Reş winda bû û Osmanî piştgirî da birayê wî Resûl wekî Emîrê Mîrnişînê. Iramarat di dawiyê de dê bibe qurbanê mezinbûna navendi Empiremparatoriya Osmanî.

SerwerBiguherîne

Emîren bi tevahî 24 serwer bûn, lê tenê hin ji wan têne zanîn.

  • Kelos
  • Jesussa
  • Shahah Ali Bey
  • Pir Budak bin Shahah Ali Bey
  • Mîr Seyfeddîn
  • Mîr Huseyîn
  • Mîr Seydî bin Shahah Alî Bey
  • Emîr Seyfeddîn bin Mîr Huseyîn bin Pir Budak
  • Kuli Bey bin Süleyman Bey Mir Seydi
  • Budak Bey bin Kuli Bey bin Süleyman Bey
  • Süleyman Bey bin Kuli Bey bin Süleyman Bey
  • Ali Bey bin Süleyman Bey

...

  • Birêz Chikali
  • 1777 - 1816 Süleyman Bey
  • 1816-1825 Hanzad (serkarê yek jin)

...

  • 1825-1836 Mir Muhammed [7]

Mijarên têkildarBiguherîne

ÇavkanîBiguherîne

  1. McDowall, David (2004). A Modern History of the Kurds. London : I. B. Tauris. pp. 43-44
  2. Cemal Nebez, Mîrê Kurd, Mîr Mihemedê Rewandûzî,çapa dûwem, Hewlêr, 2003 (çavkanî bi zimanê erebiye) p. 43
  3. 4] Eppel (2016), pp. 54-55.
  4. [5] Ghalib (2011), p. 52.
  5. 3] Ebraheem (2013), p. 235.
  6. Kapat [1] "Kurdistan: Short-lived independent states". 20 Aralık 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Ocak 2015.
  7. Çavkaniya malperê|url=http: //www.worldstatesmen.org/Turkey.html#Kurdistan|sernav=Tirkiye|dîroka gihîştinê=4 Çile 2015|arşîv=1 Adar 2015|deadurl=na