Xanedana Eyûbiyan

xanedana kurdan
Dûgela Eyûbiyan

الأيوبيون (Eyyûbîyûn) Erebî


Dûgela Fatîmiyan
Zengiyan
Keyanîya Orşelîm
1171 — 1260/1517
Dûgela Memalîkan
Dûgela Rasuliyan

Flag of Ayyubid Dynasty.svg Saladin's Standard.svg
Ala Eyûbiyan Nîşan

Nexşeya mezinbûna Împaratoriya Eyûbiyan di bîn Selahedîn Eyûbi di sala 1193an
Nexşeya mezinbûna Împaratoriya Eyûbiyan di bîn Selahedîn Eyûbi di sala 1193an

Agahiyên gelemperî
 Rêveberî
 Paytext Qahîre (1171-1254)
Şam (1254-1341)
 Ziman Kurdî, Erebî
 Dîn Îslam-Sunîtî
 TBH
 TBH/sal
 Dirav Dînar
 Dem
 Nîşana înternetê
 Kd. telefonê
 
 
 
 
 

Gelhe
 12emîn sedsal 7.200.000 (têne Misîr û Suriyê)
{{{gelhe4}}}
{{{gelhe5}}}

Rûerd
 1193 [1] 2.250.000
 1220 3.750.000
{{{rûerd3}}}
{{{rûerd4}}}
{{{rûerd5}}}

Dîrok û bûyer
{{{bûyer6}}}
{{{bûyer7}}}
{{{bûyer8}}}
{{{bûyer9}}}
{{{bûyer10}}}
{{{bûyer11}}}
{{{bûyer12}}}

Serwerî
   
{{{serokA3}}}
{{{serokA4}}}
{{{serokA5}}}
{{{serokA6}}}
   {{{sernav serokB}}}
{{{serokB1}}}
{{{serokB2}}}
{{{serokB3}}}
{{{serokB4}}}
{{{serokB5}}}
   {{{sernav serokC}}}
{{{serokC1}}}
{{{serokC2}}}
{{{serokC3}}}
{{{serokC4}}}
{{{serokC5}}}
   {{{sernav serokD}}}
{{{serokD1}}}
{{{serokD2}}}
{{{serokD3}}}
{{{serokD4}}}
{{{serokD5}}}
   Siltan (keyakser)
 1174–1193 Selahedînê Eyûbî
 1193–1198 Ezîz Osman
 1198–1200 Mansur
 1200–1218 Adil I.
 1218–1238 Kamîl
 1238–1240 Adil II.
 1240–1249 Salehê Eyûbî
 1250–1254 Eşref Musa
{{{serokE9}}}

Karîna qanûndanînê
{{{perleman}}}
{{{perleman4}}}
{{{perleman5}}}

Ya berê Ya paşê
Dûgela FatîmiyanDûgela Fatîmiyan
ZengiyanZengiyan
Keyanîya OrşelîmKeyanîya Orşelîm
Dewleta MemlûkanDewleta Memlûkan
Xanedana RasuliyanXanedana Rasuliyan

Xanedan Eyûbiyan, xanedaniya damezrîner a Siltanatiya Misirê ya serdema navîn e ku ji aliyê Selaheddîn Eyûbî ve di sala 1171an de, piştî hilweşîna Xîlafeta Fatimîyan a Misirê hatiye damezrandin. Selahedînê Eyûbî hikûmdarek bi eslê kurd e ku ji eşîra Rewadiyan e. Xanedaniya eyûbiyan di serdema xwe ya herî bi hêz de, li Misir, Sûriye, Iraq, Hîcaz, Orşelîm, Lîbya û li Yemenê serdest bû. Xanedanî di sala 1171an de piştî hilweşandina Xîlafeta Fatimîyan a li Misirê ji aliyê Selaheddîn ve di sala 1171an de bi îlankirina Selaheddîn “Hikûmdariya Misirê” hate damezrandin. Selaheddîn di Şerê Hetînê de Orşelîmê bidest dixe û xanedanî di sala 1187an de li Rojhilata Navîn û li Rojhilat dibe hêzeke mezin. Xanedaniya Eyyûbiyan, di dawiya serdema hikûmdariya xwe de jî, li herêmê, bi taybetî li Misirê, xwedî bandorek veguherîner bû. Di serdema Eyûbiyan de, Misir dibe navenda aborî û çandî ya herêmê ku ji aliyê hêza siyasî û leşkerî ve li herêmê serdest bû.

Malbata Selahedîn li hawîrdora Îranê (rojava û bakûrê Îrana îro) jiyan kirine û ji êla Rewadiyan bûn. Ji vê êlê Şadî bi herdû kurên xwe re Esededîn Şêrko û Necmedîn Eyûb ji gundê Ecdankanê çûne Bexdayê û ji wir jî piştre çûne li bajarê Tikrîtê bicihbûne. Şadî li Tikrîtê mir û herdû kurên wî çûn ketine xizmeta Mucehededînê Gîtanî. Gîtanî dît, ku Eyûb jîr û zane ye, rabû wî xist destkarê Tekrîtê. Selahaddîn Eyûbî di sala 1136an de li Tekrîtê hate dinyayê. Bav û apê Selahedîn çûne cem Îmadedîn Zengî xwediyê Mûsilê. Wî gelekî guh da wan û Eyûb wekê waliyê Belbekê tayîn kir.

Piştî mirina Selahedînê Eyûbî di sala 1193an de, kurên wî li dijî kontrola xanedaniyê rikberiyê kirine, lê birayê Selahedîn El-Adil di dawiyê de di sala 1200an de dibe hikûmdar. Di sala 1230an de, mîrên Sûriyê hewl dan ku serxwebûna xwe ji Misirê bipejirînin û warê Selahedîn Eyûbî parçe bû heta ku Siltan Salih Eyûb yekitiya xwe vegerand û piraniya Sûriyê, ji xeynî Helebê, di sala 1247an de xist bin destê xwe. Eyûbî ji Yemen, Hîcaz û deverên Mezopotamyayê derketin. Piştî mirina wî di sala 1249an de, Es-Salih Eyûb li Misirê ji aliyê kurê wî El-Muezzem Turanşah hat şûna wî. Lêbelê, ya paşîn di demek kurt de ji hêla generalên wî yên Memlûk ve ku êrişek Xaçperestan a li ser Deltaya Nîlê red kiribû, hate hilweşandin. Bi vê yekê desthilatdariya Eyûbiyan li Misirê bi bandor bi dawî kir. Hewldanên mîrên Sûriyê, bi serokatiya En-Nasir Yûsif ê Helebê, ji bo vegerandina Misrê têk çûn. Di sala 1260 de, Mongolan Heleb talan kirin û piştî demeke kurt herêmên Eyyûbiyan ên mayî bi dest xistin. Memlûkên ku Mongolan derxistin, mîrektiya Eyûbî ya Hamayê diparêzin heta ku di sala 1341an de mîrê wê yê dawîn hilweşandin.

Tevî emrê wan kêmasî, xanedana Eyûbî bandorek veguherîner li herêmê, bi taybetî li Misrê, kir. Di bin desthilatdariya Eyyûbiyan de, Misrê ku berê bi awayekî fermî xîlafeta Şîa bû, bû hêza serdest a siyasî û leşkerî ya Sunnî û navenda Aborî û Çandî ya herêmê, statûya wê heta ku ji aliyê osmaniyan ve were dagirkirin, wê bimîne 1517. Li seranserî sultanetiyê, desthilatdarîya Eyûbiyan serdemeke geşbûna aborî destpêkir, û îmkan û palpiştiya ku ji alîyê Eyûbiyan ve dihatin dayîn bû sedema vejîna çalakîya rewşenbîrî li cîhana Îslamê. Di vê serdemê de jî pêvajoyek Eyûbî bi xurtkirina serdestiya Misilmanên Sunnî li herêmê bi avakirina gelek medreseyan (dibistanên qanûnî yên îslamî) li bajarên wan ên mezin hat nîşankirin. Piştî ku ji aliyê Memlûkan ve hat rûxandin jî, siltantiya ku ji aliyê Selahedîn û Eyûbiyan ve hatiye avakirin, wê 267 salên din li Misir, Şam û Hîcazê berdewam bike.

Selahedîn ji bo serketina wî ya pîroz a li ser xaçparêzan, ku destkefta taca wê vegerandina Orşelîmê bû 99 sal piştî ku xaçperestan bi xwe bajar ji Misrê Fatimiyan zevt kirin, Selahedîn îro li gelek welatên ku beşek ji sultanatiya wî bûn, bi taybetî wekî lehengekî neteweyî tê pîroz kirin. Misir, Sûriye, Filistîn û cihê jidayikbûna wî Iraq, bi her welatekî re, ji bilî Sûriyê, ajelê wî yê heraldîk wek kirasê wan yê neteweyî ye.

DîrokBiguhêre

 
Alayê Eyûbiyanê Misir
 
Mezinbûna Împaratoriya Eyûbiyan di sala 1220an

EsîlBiguhêre

 
Skeça orîjînal "Eagle of Selaheddîn" ya Keleha Qahîre, Misir.

Piştî mirina Îmadedîn Eyûb bi maltaba xwe ve çû Şamê û xwe gehande Nûredîn kurê Îmadedînê Zengî xwediyê Helebê. Nûredînê Zengî Hims û Rehba dane Eyûb û ew kire mîrekî mazin, Şêrko jî rêkire Misrê, da şerê melek Mensûr bike, yê destdirêjî şawîrê kiribû. Şêrko biraziyê xwe Selahedîn jî bixwe re bir. Şêrko ji ber mêranî û rastiya xwe bûbû destê siltan Nûredîn, yê rastê. Şêrko piştî demekê vegera welatê Şamê, ji hingî ve êdî rola Selahedinî siyasî destpê kir û berz bû.

Pêşewa Malbata Eyûbiyan, Necmedîn Eyûb ibn Şadî , ji eşîra kurdên Rewadiye bû, ku bi xwe jî şaxek ji eşîra mezin a Hezbanî bû. Bav û kalên Eyûb li bakurê Ermenîstanê li bajarê Dvînê bi cih bûne. Rewadiya koma kurdan a serdest li navçeya Dvînê bû, ku beşek ji Elîta siyasî-leşkerî ya bajêr bû.

Dema ku serleşkerên Tirkmen bajar ji destê mîrê wê yê kurd girtin, rewş li Dvînê nebaş bû. Şadî tevî her du kurên xwe Eyûb û Esaddîn Şîrkûh çû. Hevalê wî Mucahîddîn Bihruz – waliyê leşkerî yê bakurê Mezopotamya di bin destê Selçûqiyan de – pêşwazî li wî kir û ew kir waliyê Tikrîtê. Piştî mirina Şadî, Eyûb bi alîkariya birayê wî Şîrkuh bû şûna wî û rêveberiya bajêr kir. Wan bi hev re kar û barên bajêr baş bi rê ve dibirin û ji şêniyên herêmê re populerbûna xwe bi dest dixistin. Di vê navberê de Îmadeddîn Zengî mîrê Mûsilê ji aliyê Ebbasiyan ve di bin destê Xelîfe El-Musterşîd û Bihrûz de têk çû. Îmadedîn Zengî ji bo ku ji meydana şer di rêya Tikrîtê re derbasî Mûsilê bibe, xwe li cem Eyûb girt û di vî karî de alîkariya wî xwest. Eyûb qebûl kir û ji bo ku ji Çemê Dîcleyê derbas bibin û bi silametî bigihêjin Mûsilê, keştiyên Zengî û hevalên wî pêşkêş kirin. (Bînere Xanedana Zengiyan)

Di encamê de ji bo alîkariya Zengî, rayedarên Ebbasî li dijî Eyûb tedbîrên cezakirinê xwestin. Hevdem, di bûyereke cuda de, Şîrkuh kesekî nêzîkî Bihruz bi tawana destdirêjiya seksî li jinekê li Tikrîtê kuşt. Dîwana Ebasiyan biryara girtinê ji bo Eyûb û Şîrkûh derxist, lê beriya ku bira bên girtin, di sala 1138an de ji Tikrîtê derketin û ber bi Mûsilê ve çûn. Dema gihîştin Mûsilê, Zengî hemû îmkanên pêwîst da wan û herdu bira jî xistin xizmeta xwe. Eyûb kirin fermandarê Ba’elbek û Şîrkûh kete xizmeta kurê Zengî Nûreddîn. Li gorî dîroknas Abdul Alî, di bin lêneratî û serweriya Zengî de malbata Eyûbî rabûye ser piyan.

Damezrandina li MisrêBiguhêre

Binêre herwiha: Selahedîn li Misrê

 
Pervêya Selahûdin

Perek Dirhm ku Selahedîn teswîr dike, c. 1189 CE. Di sala 1164an de, Nureddîn Şîrkûh şand ku rêberiya hêzek seferê bike da ku rê li ber xaçparêzan bigire ku hebûna xwe ya bihêz li Misirek her ku diçe anarşîk ava bikin. Şîrkûh kurê Eyûb Selahedîn kire efserekî di bin emrê xwe de. Wan bi serfirazî Dirgham, wezîrê Misrê, derxistin û pêşiyê wî Şawar vegerandin. Piştî ku Şewar hat vegerandin, ferman da Şîrkuh ku hêzên xwe ji Misrê vekişîne, lê Şîrkûh red kir, bi îdiaya ku ev wesiyeta Nûreddîn e ku bimîne. Di nav çend salan de, Şîrkûh û Selahedîn hêzên hevgirtî yên Xaçparêz û leşkerên Şawar têk birin, pêşî li Bilbais, paşê li cîhek li nêzî Giza, û li Îskenderiyeyê, ku Selahedîn dê li wir bimîne ji bo parastinê dema ku Şîrkûh li pey hêzên xaçparêz li Misrê Jêrîn.

Şawar di sala 1169an de wefat kir û Şîrkuh bû wezîr, lê ew jî di wê salê de wefat kir. Piştî mirina Şîrkûh, Selaheddîn ji aliyê xelîfeyê Fatimî El-Adid ve weke wezîr hat tayînkirin, ji ber ku "kesek ji Selahedîn lawaztir û biçûktir tune bû" û "yekî ji emîran guh neda wî û xizmeta wî nekir", li gorî kronîknivîsê misilman yê serdema navîn Ibn El- Athir. Selahedîn zû di kariyera xwe de ji her demê bêtir serbixwetir dît, ji ber ku Nureddîn ku hewl dida bandorê li bûyerên li Misrê bike pir aciz bû. Wî destûr da birayê Selahedîn, Turan-Şah, ku serpereştiya Selahedîn bike da ku di nav malbata Eyûbî de nakokiyan derxe û bi vî awayî pozîsyona wê ya li Misrê têk bibe. Nûreddîn daxwaza Selahedîn ku bavê wî Eyûb jî biçe cem wî, bi cih anî. Lêbelê, Eyûb di serî de hat şandin da ku serweriya Ebbasiyan li Misrê were ragihandin, ku Selahedîn ji ber pozîsyona wî ya wekî wezîrê Fatimiyan nerazî bû. Tevî ku Nûreddîn nekarî Eyûbiyan ber bi hevrikiyê ve bibe jî, malbata berfireh a Eyûbî, bi taybetî hejmareke parêzgarên Herêmî li Sûriyê, bi temamî pişta Selahedîn negirt.

Selahedîn kontrola xwe li Misrê xurt kir piştî ku ferman da Turan-Şah ku serhildanek li Qahîreyê ku ji hêla alayên Nûbiyayî yên 50,000-î yên artêşa Fatimiyan ve hatibû organîzekirin, hilweşîne. Piştî vê serketinê, Selahedîn dest bi dayîna postên payebilind li welat ji endamên malbata xwe re kir û bi fermana avakirina zanîngehek ji bo mekteba fiqihê ya Îslama Sunî ya Malikî li Qahîreyê, bandora misilmanên sunnî li Qahîreyê zêde kir. ji bo mekteba Şafiî, ku ew jê re bû, li El-Fustat. Di sala 1171 de, el-Adîd mir û Selahedîn ji vê valahiya hêzê sûd werdigire, bi bandor li welat xiste bin kontrola xwe. Piştî bidestxistina desthilatê, wî alîgirê Misrê guhert Xîlafeta Ebasî ya ku bingehê wê li Bexdayê ye, ku girêdayî Îslama Sunî bû.

Ji ber ko Frengan çavên xwe berdane Misre, Şêrko dîse vegerayê û Selahedîn jî rêkire bajarê Skenderiyê. Şêrko wezîrê Misrê bû û dest li ser danî. Ta mirina wî sala 1168 her Şêrko karûbarê Misrê gerand. Piştre li wir Selahedîn bû wezîrê pêşî, lê ji ber rastî û dadeweriya xwe êdî ew bûbû şahê dilê misriyan. Selahedîn Freng di şerê li Dimyatê de şkand. Bavê wî jî hate Misrê, gehayê. Piştî mirina xelîfê fatimî Adid (al-'Adid) êdî Selahedîn bû serdestê Misrê yê bêhempa. Û piştî ko Nûredînê Zengî mir êdî Selahedîn xwe kire siltanê Misrê. Bi vê hikmê malbata Eyûbiyan sazkir.

Bi şer Yemen, Sûdan û Felestîn vekirin û sala 1174 dest danî ser Şam, Mûsil û Helebê. Sala 1187 di şerê Hetînê de zora xaçperestan bir û Quds vekir. Şahê Inglîstanê Richard (bixwîne: Rîçard), yê bi dilê şêr navkirî careke din êrîşî Eyûbiyan kir, da Qudesê vegerêne, lê biser neket. Di sala 1192 levhantinek di nav herdû aliyan de çêbû, û şer rewasta. Li gor vê levhatinê ji erda ber lêva deryayê pê ve, ya di nav Sûr û Yafa de titişt di destê xaçperestan de nema.

Yek ji mezintirîn bûyerên di dîroka erebî de vekirina eyûbî, ya welatê Yemenê ye. Ji ber ko mîrekên eyûbî bi vê vekirinê Yemen, Misir, Sûriya û welatê Cezîrê (niha di nav destê Sûrî, Îraq û Tirkiyeyê de ye) kirine yek. Bi vê yêkitiyê biserketina mezin li ser xaçeperestan bû û welatê ereban gehane hev.

 
Împeratoriya Eyûbî (1171–1246) di asta herî mezin de
 
Perveya ku li ser navê Eyûbî el-Adil hatiye çekirin

Bi kêmbûna Fatimiyan li Misrê, êrîşên zêde yên Seferên Xaçperestan yên Kraltiya Orşelîmê dest pê kirin. Li hember vana, Fatimiyan banga alîkariyê ji Zengîn yên ku li Sûriyê serwer bûn. Vana leşker şandin Misrê di bin destê Şirkuh de, yê ku bi xwe Wezîr destnîşan kiribû. Piştî mirina wî, biraziyê wî Seladîn di sala 1169an de bû wezîr. Di sala 1171ê de xanedana Îsmaîlî Fatimiyan Xelîfeyan ji holê rakir û xanedana Eyûbîyan ava kir.

Di serdema Selahedîn (1171–1193) de, Misir ji nû ve hate birêxistinkirin û aborî bi pêşxistina çandinî û bazirganiyê xurttir bû da ku bikaribe xaçparêzan ji Quds û Filistîn derxîne. Di sala 1181 de, desthilatdariya li ser Sûriyê, Mezopotamya Jor, Yemen û Nubia hate dirêj kirin, û hişt ku Selahedîn serweriya piraniya deverên Ereban bike. Piştî ku desthilatdariya xwe xurt kir, di 4'ê Tîrmeha 1187'an de di Şerê Hattîn de li nêzî Tîberya bi biryardarî xaçperestan têk bir û Orşelîm zeft kir. Di Sefera Xaçperestan a Sêyemîn ya ku li pey wê hat, xaçparêzan karîbûn hin bajarên peravê (Acre jî di nav de) vegerînin, lê wan di destpêkê de nekarîn Orşelîmê vegerînin.

Bidestxistina Afrîkaya Bakur û NûbiaBiguhêre

Selahedîn di sala 1171–72 de çû Îskenderiyeyê û xwe li ber dubendiya ku li bajêr gelek alîgir hene, lê pereyên hindik in, rû bi rû maye. Li wir ji aliyê emîrên Eyûbî yên Misirê ve meclîseke malbatî hat lidarxistin û biryar hat dayîn ku El-Muzefer Teqî El-Dîn Umer, biraziyê Selahedîn, bi hêza 500 kesî li dijî herêma peravê Barqa (Cyrenaica) li rojavayê Misirê bi artêşek piyade seferekê bide destpêkirin. Ji bo rewakirina serdegirtinê, nameyek ji eşîrên Bedewiyên Barqa re hat şandin û tê de ji ber diziya rêwiyan ew şermezar kirin û ji wan re ferman hat dayîn ku baca zekatê bidin. Diviyabû evên dawî ji dewarên wan bên komkirin.

Di dawiya sala 1172an de, Aswan ji hêla leşkerên Fatimid ên berê yên Nûbia ve hate dorpêç kirin û parêzgarê bajêr, Kanz al-Dewle - dilsozek berê ya Fatimid - ji Selahedîn ku bi cih anî, daxwaza hêzeke kir. Piştî ku Nûbiyan berê xwe dan Aswanê, hêzdarbûn hatin, lê hêzên Eyûbî yên bi serokatiya Turan-Şah pêşve çûn û bakurê Nubia zeft kirin piştî ku bajarokê Ibrim girtin. Tûran-Şah û leşkerên wî yên Kurd bi awayekî demkî li wir man. Ji Ibrim, wan êrîşî herêma derdorê kirin, piştî ku pêşniyarek agirbestê ji padîşahê Nûbian a Dongola hate pêşkêş kirin, operasyonên xwe rawestandin. Tevî ku bersiva destpêkê ya Turan-Şah hovane bû jî, wî paşê nûnerek şand Dongola, ku piştî vegerê, xizaniya bajêr û bi giştî ya Nubyayê ji Turan-Şah re vegot. Ji ber vê yekê, Eyûbî, mîna pêşiyên xwe yên Fatimî, ji ber feqîrbûna herêmê ji berfirehbûna zêdetir ber bi başûr ve ber bi Nûbyayê ve bêhêvî bûn, lê ji Nûbyayê xwestin ku parastina Aswan û Misrê Jorîn garantî bike. Garnîzona Eyûbî ya li Îbrîmê di sala 1175an de vekişiyaye Misrê.

Di sala 1174an de Şerefeddîn Qereqûş, fermandarê El-Muzefer Umer, bi artêşeke Tirk û Bedewiyan ve Trablus ji Normanan zeft kir. Dûv re, dema ku hin hêzên Eyûbî li Şam bi xaçparêzan re şer kirin, artêşek din a wan, di bin destê Şerefeddîn de, di sala 1188-an de Qayrûan ji destê Elmohadiyan derxist.

Fetihkirina Sûriye û MezopotamyayêBiguhêre

Selahedîn her çendî bi nave xwe vasalê Nureddîn bû jî, lê belê Selaheddîn polîtîkayeke derve ya serbixwe pejirand. Ev serxwebûn piştî mirina Nureddîn di sala 1174an de bi eşkereyî eşkere bû. Paşê, Selahedîn ji bo ku Sûriyê ji destê Xanedana Zengiyan bigre dest pê kir û di 23ê Mijdarê de li Şamê ji aliyê waliyê bajêr ve hat pêşwazîkirin. Di sala 1175'an de, wî Hama û Humsê xistibû bin kontrola xwe, lê piştî dorpêçkirina Helebê, bi ser neket. Di sala 1179'an de kontrola Humsê radestî neviyên Şîrkûh hat kirin û Hama jî radestî biraziyê Selahedîn El-Muzefer Umer hate kirin. Serkeftinên Selaheddîn Emîr Seyf El-Dîn ê Mûsilê, serokê Zengiyan wê demê tirsand, ku Sûriyê wek milkê malbata xwe dihesiband û hêrs bû ku ew ji aliyê xizmetkarekî berê yê Nur El-Dîn ve hat zeftkirin. Wî artêşek ji bo rûbirûbûna Selahedîn li nêzîkî Hemayê kom kir. Selahedîn û leşkerên xwe yên dêrîn tevî ku jimara wan pir zêde bû, bi biryar Zengiyan têk bir. Piştî serkeftina xwe, Selahedîn xwe wek şah îlan kir û navê Salih Îsmaîl El-Malik (kurê Nûredîn yê ciwan) di nimêjên înê û diravên îslamî de hilda û navê xwe li şûna wî xist. Xelîfeyê Ebbasî el-Mustadî bi dilgermî pêşwaziya desthilatdariya Selahedîn kir û navê “Sultanê Misir û Sûriyê” da wî.

Di bihara sala 1176an de, di navbera Zengiyan û Eyûbiyan de pevçûneke din a mezin rû da, vê carê li Girê Sultan, ku 15 kîlometre dûrî Helebê ye. Selahedîn dîsa bi ser ket, lê Seyf El-Dîn karî bi tengahî bireve. Eyûbî li bakur bajarên din ên Sûriyê, bi navê Ma'eret El-Numan, Ezaz, Buza'a û Minbic bi dest xistin, lê di dorpêça duyemîn de nekarîn Helebê bi dest bixin. Lê belê lihevkirinek hate danîn, ku Gumuştgîn, parêzgarê Helebê û hevalbendên wî yên li Hisn Keyfa û Mêrdînê, Selahedîn wek serwerê milkên Eyûbîyan li Sûrîyê nas bikin, lê Selahedîn destûr da Gumuştgîn û Salih El- Malik ku desthilatdariya xwe li ser Helebê bidomînin. Di dema ku Selahedîn li Sûriyê bû, birayê wî el-Adil Misirê îdare kir û di salên 1174-75 de Kanz el-Dewle yê Aswanî bi mebesta vegerandina desthilatdariya Fatimiyan li dijî Eyûbiyan serî hilda. Piştgirên wî yên sereke êlên herêmî yên Bedewîn û Nûbiyan bûn, lê wî di heman demê de ji gelek komên din, ku di nav wan de Ermenî jî hebûn, piştgirî dikir.

Tesaduf an jî dibe ku bi hevrêziyê re, serhildanek ji hêla Abbas ibn Shadî ve bû ku Qus li ser çemê Nîlê li navenda Misrê girt. Her du serhildan jî ji aliyê el-Adil ve hatin şikandin. Di dawiya wê salê de û di destpêka sala 1176-an de, Qereqeş êrîşên xwe li rojavayê bakurê Afrîkayê domandin, û Eyûbî bi Almohadên ku li Magrîbê hukum dikirin re anî nav nakokiyan.

Di sala 1177 de, Selahedîn hêzek ji 26,000 leşkeran, li gorî kronîknivîsê xaçparêz William of Tyre, ber bi başûrê Filistînê ve bir piştî ku bihîst ku piraniya leşkerên Padîşahiya Orşelîmê Harem, Sûriyê li rojavayê Helebê dorpêç kirine. Ji nişka ve ji hêla Templarên di bin Baldwin IV ya Orşelîmê de li nêzî Ramlayê êrîş kirin, artêşa Eyûbî di Şerê Montgisard de têk çû û piraniya leşkerên wê hatin kuştin. Sala din Selahedîn li Humsê encam da û di navbera hêzên wî yên bi fermandariya Ferrux Şah û Xaçparêzan de çend pevçûn derketin. Selahedîn ji rojava ve êrîşî dewletên Xaçparêzan kir û di 1179an de di Şerê Marj Ayyun de Baldwin têk bir. Di kampanyaya 1182 de, ew dîsa bi Baldwin re di şerê bêkêmasî ya Keleha Belvoir de li Kawkab al-Hawa şer kir. Di Gulana 1182an de Selaheddîn Heleb piştî dorpêçeke kurt girt; parêzgarê nû yê bajêr, Îmadeddîn Zengî II, di nav şêniyên xwe de ne ecibandibû û Heleb radest kiribû piştî ku Selahedîn razî bû ku kontrola berê ya Zengî II li ser Şingal, Reqa û Nisêbîn vegerîne, ku wê piştre bibe herêmên bindest ên Eyûbiyan.

Heleb di 12’ê Hezîranê de bi awayekî fermî ket destê Eyyûbiyan. Dotira rojê, Selahedîn çû Harimê, li nêzîkî Entakya di destê xaçparêzan de û bajar girt dema ku garnîzona wê serokê wan Surhak bi zorê derxist, ku piştre ji aliyê el-Muzaffar Umer ve demeke kurt hat binçavkirin û berdan. Radestkirina Helebê û hevalbendiya Selahedîn bi Zengî II re, Îzzeddîn El-Mesûdê Mûsilê tenê hevrikê misilman ê Eyûbiyan hiştibû. Mûsil di payîza 1182’an de rastî dorpêçeke kurt hatibû, lê piştî navbeynkariya xelîfeyê Ebasî En-Nasir, Selahedîn hêzên xwe vekişand. Mesûd hewl da ku xwe bi Artûqiyên Mêrdînê re bike yek, lê ew li şûna wan bûne hevalbendên Selahedîn. Di sala 1183an de, Erbilê jî bi Eyûbiyan re guherî. Paşê Mesûd piştgirî ji Pehlewan îbn Mihemed, waliyê Azerbaycanê xwest, û her çend ew bi gelemperî mudaxele li herêmê nekir jî, îhtîmala destwerdana Pehlewan Mûsa Xemîs, Selahedîn ji destpêkirina hêrîşên din ên li dijî Mûsilê hişyar kir.

Lihevkirinek hate kirin ku Adil bi navê kurê Selahedîn el-Efdal Helebê îdare bike, li ser navê kurê Selahedîn Osman ê din jî Misir ji aliyê El Muzefer Umer ve were birêvebirin. Dema ku her du kur bihatana temen, ew ê li her du herêman bibin desthilatdar, lê eger yek bimira, dê birayê Selahedîn cihê wan bigirta. Di havîna 1183 de, piştî wêrankirina rojhilata Celîle, êrîşên Selahedîn li wir di Şerê el-Fule de li Geliyê Jezreel di navbera wî û Xaçperestên di bin Guy of Lusignan de bi dawî bû. Şerê bi giranî rû bi rû bi awayekî bêbiryar bi dawî bû. Herdu artêş bi kîlometreyekê ji hev vekişiyan û dema ku Xaçperestan li ser mijarên navxweyî nîqaş dikirin, Selahedîn Deşta Golanê girt û xaçparêz ji çavkaniya wan a sereke qut kir.

Di Cotmeha 1183an de û paşê jî di 13ê Tebaxa 1184an de, Selahedîn û Adil Karak di destê xaçperestan de dorpêç kirin, lê nekarîn wê bigirin. Paşê Eyûbiyan êrîşî Sameryayê kirin û Nablus şewitandin. Selahedîn di Îlona 1184an de vegeriya Şamê û di navbera dewletên xaçparêz û împaratoriya Eyûbiyan de di pey re di navbera 1184-1185an de aştiyeke nisbî pêk hat. Selahedîn êrîşa xwe ya dawî li dijî Mûsilê di dawiya sala 1185an de dest pê kir, bi hêviya serkeftinek hêsan li hember Mesûdê ku tê texmîn kirin bê moral bû, lê ji ber berxwedana dijwar a bajêr û nexweşiyek giran ku bû sedem ku Selahedîn vekişe Harranê, têk çû. Li ser teşwîqkirina Ebbasiyan, Selahedîn û Mesûd di Adara 1186an de li ser peymaneke ku Zengiyan di bin kontrola Mûsilê de hiştibûn, lê dema ku daxwaza Eyûbiyan tê xwestin, ew mecbûr bûn ku piştgiriya leşkerî bidin Eyûbiyan.

Fetihkirina Filistîn û TransurdanêBiguhêre

 
Wêneyên Şere Cressonê.

Bi rastî tevahiya Padişahiya Orşelîmê piştî serkeftina wan a li dijî Seferên xaçperestan di şerê Hattînê de di sala 1187an de ket destê Eyyûbiyan; illustration ji Les Passages faits Outremer par les Français contre les Turcs et autres Sarrasins et Maures outremarins, dora 1490 Selaheddîn di 3'ê Tîrmeha 1187'an de li rojhilatê Celîlê Teberias dorpêç kir û artêşa xaçperestan hewl da bi rêya Kafr Kanna êrîşî Eyûbiyan bike. Piştî bihîstina meşa Xaçperestan, Selahedîn nobedarên xwe ber bi kampa wan a sereke ya li Kafr Sabt ve bir û desteyek piçûk li Tiberias hişt. Selahedîn bi dîtineke zelal a artêşa xaçperestan, ferman da el-Muzefer Umer ku ketina Xaçperestan ji Hattîn asteng bike û li nêzî Lubya cih bigire, dema ku Gökböri û leşkerên wî li girekî li nêzî el-Şajara bi cih bûne. Di 4ê Tîrmehê de Xaçperestên Xaçperest ber bi Kevanên Hattînê ve bi pêş ve çûn û li dijî hêzên Misilman êrîş kirin, lê bi ser ketin û bi biryar hatin têkbirin. Çar roj piştî şer, Selahedîn el-Adil vexwend ku bi wî re di vegerandina Filistînê, Celîl û peravên Lubnanê de tev bigerin. Di 8ê Tîrmehê de keleha Akrê ya xaçparêzan ji aliyê Selahedîn ve hat girtin, dema ku hêzên wî Nazaret û Saffuriya girtin; lîwayên din Heyfa, Qeyserî, Sebastia û Nablus girtin, lê Adil Mîrabel û Yafa zeft kir. Di 26ê Tîrmehê de Selahedîn vedigere peravê û teslîmkirina Sarepta, Saydon, Bêrût û Cebelê wergirt. Di meha Tebaxê de Eyyûbiyan Ramla, Darum, Gaza, Beyt Cibrin û Latrun zeft kirin. Ascalon di 4ê Îlonê de hat girtin. Di îlon-cotmeha 1187 de, Eyûbiyan Orşelîmê dorpêç kirin, piştî danûstandinên bi Balian Îbelin re, di 2ê cotmehê de dest danîn ser Orşelîmê. Karak û Mont Real li Transurdan zû ket, li pey Safad li bakurê rojhilatê Celîlê. Di dawiya sala 1187-an de Eyyûbiyan bi rastî tevahiya Padîşahiya Xaçperestan a li Levantê ji bilî Tyre, ku di bin Conrad Montferrat de bû, kontrol kirin. Di Kanûna 1187an de, artêşa Eyûbî ku ji garnîzonên Selahedîn û birayên wî yên Heleb, Hama û Misrê pêk dihat, Sûr dorpêç kir. Nîvê fîloya deryayî ya misilmanan di 29ê Kanûnê de ji hêla hêzên Conrad ve hate desteser kirin, li dûv wê têkçûnek Eyûbî li peravê bajêr. Di 1 Çile 1188 de, Selaheddîn meclîsa şer pêk anî û tê de vekişîna ji Trablusê hat pejirandin.

Ji ber ku Selahedîn beriya mirina xwe împaratorî parçe kiribû, di destpêkê de di navbera cîgirên wî de şerên desthilatdariyê hebûn, ku el-Adil I. (1200–1218) li dijî [[el-Mensûr (Eyûbî)|el-Mensûr] ] (1198-1200), kurê temenbiçûk el-Ezîz' (1193-1198), karîbû îcra bike. Her çend el-Adil jî berî mirina xwe împaratorî parçe kir jî, cîgirê wî el-Kamil (1218–1238) karîbû ji esera Damietta (1217–1221) li Misirê û sefera xaçperestan a Frederick II. (1228–1229) bi danûstandinên bi Kaiser re, ku tê de Orşelîma bêhêz hat radest kirin. Demeke kin berî mirina xwe, el-Kamil jî karîbû xwe li Sûriyê bipejirîne.

Sefera Xaçperestan a SêyemînBiguhêre

Papa Gregory VIII di destpêka sala 1189 de banga Xaçperestiya Sêyemîn li dijî Misilmanan kir. Frederick Barbarossa ji Împeratoriya Romê ya Pîroz, Philip Augustus ê Fransa û Richard the Lionheart ê Înglistanê ji bo ji nû ve dagirkirina Orşelîmê hevalbendek çêkir. Di vê navberê de, Xaçperest û Eyûbî wê salê li nêzîkî Akrê şer kirin û ji Ewrupa jî bi hêz bûn. Ji 1189 heta 1191, Akrê ji hêla Xaçparêzan ve hate dorpêç kirin, û tevî serketinên destpêkê yên misilmanan, ew ket destê hêzên xaçparêzan. Komkujiyek ji 2700 dîlên şer ên misilman pêk hat û xaçparêzan paşê plan kirin ku Ascalon li başûr bigirin.

Xaçperestan, ku niha di bin fermandariya yekgirtî ya Richard de, Selahedîn di Şerê Arsuf de têk birin, hişt ku xaçparêzan Jaffa û piraniya Filistîna peravê dagir bike, lê wan nekarî herêmên hundurîn vegerînin. Di şûna wê de, Richard di sala 1192an de bi Selahedîn re peymanek îmze kir, ku Padîşahiya Orşelîmê vegerand nav çemek deryayî ya di navbera Jaffa û Beyrûtê de. Ew hewldana şer a dawîn a kariyera Selahedîn bû, ji ber ku ew sala din, di 1193 de mir.

Fetihkirina ErebistanêBiguhêre

Sala 1173an Selahedînê Eyûbî Turan-Şah şand Yemenê û Hecazê bi dest bixe. Nivîskarên misilman Ibn el-Ethir û paşê Meqrîzî nivîsîbûn ku sedema fetha Yemenê tirseke Eyûbî bû ku Misir bikeve destê Nureddîn, ew dikarin li deverek dûr bigerin. Di Gulana 1174an de, Turan-Şah Zabid zeft kir û paşê wê salê Aden girt. Aden bû bendera deryayî ya sereke ya xanedaniyê li Okyanûsa Hindî û bajarê sereke yê Yemenê, tevî ku paytexta fermî ya Yemena Eyûbî Taîz bû. Hatina Eyûbiyan destpêka serdemeke geşbûna nû ya li bajêr bû, ku tê de pêşketina binesaziya wê ya bazirganî, damezrandina saziyên nû, û derkirina pereyên xwe dît. Piştî vê dewlemendiyê, Eyûbiyan baceke nû ya ku bi galeyan dihat berhevkirin, danîn. Turan-Şah mîrên Hemdanî yên mayî yên Sanayê derxistin û di sala 1175an de bajarê çiyayî zeft kirin. Bi dagirkirina Yemenê re, Eyûbiyan fîloya peravê bi navê el-Asakir al-Behriyya ava kirin, ku ji bo parastina peravên behrê yên di bin kontrola xwe de û parastina wan ji êrîşên korsanan bikar anîn. Fetih ji bo Yemenê girîngiyek mezin hebû ji ber ku Eyûbiyan karîbûn her sê dewletên serbixwe yên berê (Zabîd, Aden û Sana) di bin yek hêzê de bikin yek. Lêbelê, dema ku Turan-Şah di sala 1176an de ji parêzgariya wî ya li Yemenê hate veguheztin, serhildanên li herêmê dest pê kirin û heya sala 1182an ku Selahedîn birayê xwe yê din Tughtekîn Seyf el-Islam wek waliyê Yemenê tayîn kir. Naîbên Eyûbî (cîgirê parêzgarê) Yemenê, Uthman el-Zendcilî, di sala 1180an de, piştî ku Turan-Şah vegeriya Yemenê, beşa herî mezin a Hedremaut zeft kir. Ji Yemenê, ji Misrê, Eyûbiyan armanc kir ku li ser riyên bazirganiyê yên Deryaya Sor ku Misir girêdayî wan bû, serdest bibin û ji ber vê yekê xwestin ku destên xwe li ser Hecazê teng bikin, ku li wir rawestgeha bazirganiyê ya girîng, Yanbû, bû. Ji bo ku bazirganiya ber bi Deryaya Sor ve girêbidin, Eyûbiyan li ser rêyên bazirganiyê yên Deryaya Sor-Okyanûsa Hînd tesîs ava kirin da ku bi bazirganan re bibin yek. Eyûbiyan her wiha dixwestin ku li ser bajarên pîroz ên Îslamê yên Meke û Medîneyê xwedî li serweriya xwe derbikevin. Fetih û pêşketinên aborî yên ku Selahedîn bi dest xistibûn, hegemonyaya Misrê li herêmê bi bandor ava kirin.

Piştî destpêkirina şerên desthilatdariyê yên xanedaniyan, es-Salih (1240-1249) bi ser ket ku beşên mezin ên Împaratoriya Eyûbî ji nû ve bigihîne hev, tevî ku bakurê Sûriyê, Mezopotamya Jorîn û Yemen di dawiyê de winda bûn. Wî her weha di sala 1244 de karîbû Qudsê ji xaçperestan bi dawî bike.

Di cih de piştî ku Sefera Xaçperestan a Şeşemîn (1249–1254) ku Misrê kiribû armanc, eyûbîya dawî Turan Şah komploya Tirkan Dewleta Memlûkan ket. di artêşê de dema xwest bandora wan bisînor bike. Xatûna wî Şecer ed-Dur heta sala 1257'an weke mîlîtan serkêşiya hikûmetê kir, bi serokê Memlûkan Eybek re zewicî. Ev wekî El-Malik al-Muizz 1252 Sultan rabû, xanedana Eyûbiyan li Misrê bi dawî kir û Împeratoriya Memlûk ava kir (1252-1517).

Pevçûnên li ser sultaniyêBiguhêre

Li şûna ku Împaratoriyek navendî ava bike, Selahedîn li seranserê erdên xwe xwedîtiya mîratî ava kiribû, împaratoriya xwe di nav xizmên xwe de parve kiribû û endamên malbatê serokatiya feyles û mîrekiyên nîv-xweser dikirin. Her çiqas van mîr (Emîreg) deyndarê sultanê Eyûbî bin jî, li herêmên xwe serxwebûna nisbî parastibûn. Bi mirina Selahedîn, Ez-Zahir li gorî rêkeftinê Heleb ji Adil stand û Ezîz Osman Qahîre girt, lê kurê wî yê mezin El-Efdal Şam girt, ku di nav de Filistîn û piraniya Çiyayê Libnanê jî hebûn. Piştre El-Adil el-Cezîra (Mezopotamya Jor) bi dest xist, li wir Zengiyên Mûsilê li ber xwe da. Di sala 1193an de Mesûdê Mûsilê bi Zengî II yê Şengalê re li hev kir û bi hev re koalîsyona Zengiyan ji bo dagirkirina Cezîrê tevgeriya. Lêbelê, berî ku encamên mezin bi dest bikevin, Mesûd nexweş ket û vegeriya Mûsilê, û Adil paşê Zengî neçar kir ku aştiyek bilez çêbike berî ku Zengiyan ji destê Eyûbiyan ziyanên erdî bibînin. Kurê El-Adil el-Muezzem dest danî ser Karak û Transurdanê.

Lê di demeke kurt de, kurên Selaheddîn li ser dabeşkirina împaratoriyê bi hev ketin. Selaheddîn el-Efdal tayîn kiribû waliyê Şamê bi mebesta ku kurê wî bajêr wekî cihê rûniştina xwe ya sereke bibînê da ku girîngiyê bide serweriya cîhadê (têkoşîn) li dijî dewletên Xaçparêz. Lêbelê Al-Afdal dît ku girêdana wî ya bi Şamê re bûye sedema hilweşandina wî. Çend emîrên bindestê bavê wî ji bajêr derketin û çûn Qahîreyê da ku lobiyê bidin Osman da ku wî ji kar derxîne bi îdiaya ku ew bê tecrube ye û mebesta derxistina cerdevanên kevn ên Eyûbî ye. El-Adil bêtir Osman teşwîq kir ku tevbigere da ku pêşî li bêhêziya el-Efdal bigire û împaratoriya Eyûbî bikeve xeterê. Ji ber vê yekê, di sala 1194 de, Osman bi eşkere daxwaza sultaniyê kir. Daxwaza Osmanî ya ser text di zincîre êrîşên li ser Şamê di sala 1196an de hate çareser kirin, û el-Efdal neçar kir ku ji bo postek kêmtir li Salxadê derkeve. El-Adil xwe li Şamê wekî serçeteyê Osmanî bi cih kir, lê di nava împaratoriyê de xwedî bandorek mezin bû.

Dema ku Osman di qezaya nêçîrê de li nêzî Qahîreyê mir, El-Efdal dîsa bû sultan (her çend kurê Osman El-Mensûr hukumdarê binavkirî yê Misrê bû), el-Adil di kampanyayek li bakur-rojhilat de tunebû. El-Adil vegeriya û karî Keleha Şamê dagir bike, lê piştre rastî êrîşeke tund a hêzên hevgirtî yên el-Efdal û birayê wî Ez-Zahir ê Helebê hat. Ev hêz di bin serokatiya el-Efdal de ji hev belav bûn û di sala 1200de el-Adil dîsa dest bi êrîşa xwe kir. Bi mirina Osman re, du eşîrên memlûkan (eskerên koleyan) ketine nava nakokiyan. Ew Esadiye û Selahiye, herdu jî Şîrkuh û Selahedîn kirîbûn. Selahiye di tekoşîna xwe ya li hember el-Efdal de pişta xwe da Adil. Bi piştgiriya wan, el-Adil di sala 1200 de Qahîre zeft kir û el-Efdal neçar kir ku sirgûnkirina navxweyî qebûl bike. Paşê xwe Sultanê Misir û Sûriyê îlan kir û rêveberiya Şamê spart El Muezzem û Cezîrê jî spart kurê xwe yê din El-Kamil. Her weha li dora sala 1200, Şerîf (serokê eşîra ku girêdayî pêxemberê îslamê Mihemed e), Qetada ibn Idrîs, li Mekkê desthilatdarî girt û ji hêla Adil ve wekî emîrê bajêr hate naskirin.

El-Efdal hewl da ku dema xwe ya dawî li Şamê bigire, bi ser neket. El-Adil di sala 1201ê de bi serfirazî derbasî bajêr bû. Paşê, di 50 salên din ên desthilatdariya Eyûbiyan de, ne ji xeta Selahedîn, xeta Adil serdest bû. Lêbelê, Ez-Zahir hîna jî Heleb girtibû û el-Efdal li Anatolyayê Samosata hat dayîn. El-Adil mal û milkên xwe di navbera kurên xwe de ji nû ve parve kir: El-Kamil diviya bû ku li Misrê şûna wî bihata, El-Eşref Cezîre wergirt û El Ewhad jî ji Diyarbekir re hat dayîn, lê piştî el-Eşref ev xaka dawî hate guherandin.

El-Adil dijminatiya vekirî ji lobiya Henbelî li Şamê rakir, ji ber ku bi giranî guh neda xaçparêzan, ku tenê kampanyayek li dijî wan da destpêkirin. El-Adil di wê baweriyê de bû ku artêşa Xaçperestan bi şerekî rasterast nayê têkbirin. Kampanyayên demdirêj di heman demê de zehmetiyên domandina hevbendiyek misilman a hevgirtî jî vedihewîne. Meyla di bin al-Adil de mezinbûna domdar a împaratoriyê bû, nemaze bi riya berfirehkirina desthilatdariya Eyûbiyan li Cezîrê û tevlêkirina herêmên Şah-Armen (li rojhilatê Anatolyayê). Ebbasiyan di dawiyê de rola el-Adil wekî sultan di 1207 de nas kirin.

Di sala 1208'an de Padîşahiya Gurcistanê li dijî desthilatdariya Eyûbiyan li rojhilatê Anatolyayê derket û Xilat (xwedîyên el-Ewhad) dorpêç kir. Di bersivê de el-Adil artêşeke mezin a misilmanan ku di nav wan de mîrên Homs, Hama û Baalbek û her weha hêzên ji mîrektiyên din ên Eyûbî ji bo piştgirîkirina El-Ewhad di nav de hebûn, kom kir û bi xwe rêberiya artêşê kir. Di dema dorpêçkirinê de, generalê gurcî Îvane Mxargrdzelî bi tesadufî kete destê el-Ewhadê li derûdora Xilatê û di sala 1210-an de serbest hat berdan, tenê piştî ku Gurciyan li ser îmzekirina Agirbestek Sî Salî razî bûn. Agirbesta Gurcî ji Ermenîstana Eyyûbî re bi dawî bû û herêma Gola Wanê ji Eyûbiyên Şamê re hişt.

Kampanyaya leşkerî ya Xaçperestan di 3-ê Mijdara 1217-an de dest pê kir, bi êrîşek ber bi Transurdun ve dest pê kir. El-Muezzem ji el-Adil xwest ku êrîşeke dijber bike, lê wî pêşniyara kurê xwe red kir. Di 1218 de, kela Damietta ya li Deltaya Nîlê ji hêla Xaçperestan ve hate dorpêç kirin. Piştî du hewildanên têkçûyî, keleh di dawiyê de di 25ê Tebaxê de têk çû. Piştî şeş rojan el-Adil ji ber windabûna Damietta ji şokeke xuya mir.

El-Kamil xwe li Qahîreyê sultan îlan kir, birayê wî el-Muezzem jî li Şamê textê xwe daxuyand. Al-Kamil hewl da ku Damietta vegerîne, lê ji hêla John of Brienne ve hat paşve xistin. Piştî hînbûna komploya li dijî wî, reviya û serokê artêşa Misrê bêpar ma. Panîk dest pê kir, lê bi alîkariya el-Muezzem, el-Kamil hêzên xwe ji nû ve kom kir. Lê wê çaxê Xaçparêzan kampa wî zeft kiribûn. Eyûbiyan ji bo vekişîna ji Damiettayê, ji bilî kelehên Mont Real û Karak, ji bo vegerandina Filistînê ji Padîşahiya Orşelîmê re pêşniyara danûstandinan kirin. Ev yek ji hêla rêberê Xaçperestiya Pêncemîn, Pelagius of Albano ve hate red kirin, û di 1221 de, Xaçperest piştî serkeftina Eyûbiyan li Mansura ji Deltaya Nîlê hatin derxistin.

PerçebûnBiguhêre

Wendakirina herêman û radestkirina OrşelîmêBiguhêre

 
El-Kamil û Frederick‘ê dûyemîn, revêberî Romanîya Piroz.

Li rojhilat, Xanedana Anûştigîniyan di bin serokatiya Celaledînê Rûmî Mingburnu de bajarokê Xilat ji El esref girtin, dema ku Resûliyên dilsoz ên kevneşopî dest pê kirin destdirêjiya ser milkên Eyûbiyan li Erebistanê. Di sala 1222an de Eyûbiyan rêberê Resûliyan Elî ibn Resûl wek waliyê Mekkeyê tayîn kirin. Desthilatdariya Eyûbiyan li Yemenê û Hecazê ber bi kêmbûnê ve diçû û waliyê eyûbî yê Yemenê Mesûd ibn Kamil di sala 1223an de neçar ma ku here Misrê û di dema nebûna wî de Nureddîn Umer wek waliyê xwe destnîşan kir. Di sala 1224an de xanedaneke herêmî Hedremaut ji Eyyûbiyan bi dest xist, ku ji ber rewşa wan a aloz li Yemenê, kontrola wan lawaz bû. Piştî mirina Mesûd îbn Kamil di sala 1229an de, Nureddîn Umer serxwebûna xwe ragihand û dayîna baca salane ya ji bo Eyûbiyên li Misrê rawestand.

Di bin fermana Frederick II de, Sefera Xaçperestan a Şeşemîn hate dest pê kirin, ku di navbera el-Kamilê Misirê û el-Mu'ezzemê Sûrî de berdewam dike. Dûv re, el-Kamil Orşelîm pêşkêşî Frederick kir da ku pêşî li êrîşa Sûrî ya li Misrê bigire, lê Frederick red kir. Di sala 1227'an de dema El-Muezzem mir û kurê wî En-Nasir Dawud ket şûna wî, pozîsyona El-Kamil xurt bû. El-Kamil danûstandinên bi Frederick re li Akrê di sala 1228 de berdewam kir, û bû sedema agirbestek ku di Sibata 1229 de hate îmzekirin. Peymana Xaçparêzan ji bo zêdetirî deh salan li ser Orşelîmeke bêhêz kontrol kir, lê di heman demê de kontrola misilmanan li ser cihên pîroz ên îslamî li bajêr garantî kir. Her çend girîngiya wê ya leşkerî hindik bû jî, En-Nasir Dawud ew wek hincet bikar anî da ku hestên niştecihên Sûriyê derbixe. Xûtaya înê ya ku li Mizgefta Emewiyan ji aliyê weazekî gelêrî ve hat kirin "elalet daxist girî û hêstiran".

Lihevhatina bi Xaçparêzan re bi pêşniyara ji nû ve dabeşkirina mîrektiyên Eyûbî pêk hat ku Şam û herêmên wê ji aliyê El-Eşref ve bên birêvebirin, ku serweriya El-Kamil nas kir. En-Nasir Dawud li ber xwe da, ji ber agirbesta Eyûbî-Xaçperestan hêrs bû. Hêzên El-Kamil gihîştin Şamê ji bo pêkanîna peymana pêşniyarkirî di Gulana 1229an de. Dorpêçkirina piştî wê zextek girîng li ser niştecihan kir, lê ew li en-Nasir Dawûd kom bûn, ji ber ku piştgirî ji desthilatdariya domdar a bavê xwe re kir û ji peymana bi Frederick re hêrs bûn. Piştî mehekê, En-Nasir Dawud doza aşitiyê kir û mîrektiyek nû, ku navenda wê li derdora Karak bû, jê re hat dayîn, lê el-Eşref, parêzgarê Diyar Bekir, parêzgariya Şamê girt ser xwe.

Di vê navberê de Selçûqî jî ber bi Cezîrê ve diçûn. Neviyên Qetada îbn Îdrîs li Mekkeyê desthilatdariya Eyûbî rikber kirin. Resûliyan ji vê yekê sûd werdigirin ku serweriya Eyûbiyan li Hicazê bi dawî bikin û herêmê têxin bin kontrola xwe, ku wan di sala 1238an de dema ku Nûredîn Umer Mekke girt, pêk anî.

Karak serxwebûnê destnîşan dikeBiguhêre

 
Nexşeya Eyûbiyan de salan 1257 bêr Dagirkirina Mongolan

Herêmên Eyûbiyan di sala 1257an de. Devera bi rengê sor yê geş ji aliyê En-Nasir Yûsif ve hat kontrolkirin, lê devera di bin sorê tarî de di bin kontrola binavûdeng a el-Mughith Umer ê Kerakî de bû. Têkiliyên di navbera En-Nasir Yûsiv û Xanedana Bahriyan ya Memlûk de aloz bûn piştî ku yên berê nexwestin dagirkirina Misrê bikin. Di Cotmeha 1257 de, Baibars û hevalên wî yên Memlûk ji Şamê derketin an jî ji bajêr hatin derxistin û bi hev re derbasî başûrê Qudsê bûn. Dema ku walî Kutuk red kir ku li hember Nasir Yûsif alîkariya wan bike, Beybars ew ji kar avêt û El-Mugith Umer, emîrê Karak, di xutba li Mescîda Eqsayê de got; Di dirêjahiya salan de, el-Mugith Umer destûr dabû muxalifên siyasî yên Qahîre û Şamê, ku ji desthilatdarên Memlûk û Eyûbî digeriyan, di nav xaka wî de penagehek ewledar bin.

Piştî bidestxistina Orşelîmê, Baibars Xezze fetih kir û En-Nasir Yusuf artêşa xwe şand Nablusê. Şer derket û di dawiyê de Memlûk di ser Çemê Urdunê re reviyan herêma Balqa. Ji wir gihîştin Zughara li başûrê Behra Mirî û li wir teslîmî Karakê kirin. Têkiliya nû ya El-Mughith Umer bi Beybars re serxwebûna wî ji Sûriyê En-Nasir Yûsif xurt kir. El-Mughith Umer, ji bo serxwebûna xwe misoger bike, dest bi dabeşkirina herêmên Filistîn û Transurdan li nav Behrî Memlûkan kir.

Hevalbendên nuh artêşeke piçûk berhev kirin û ber bi Misrê ve çûn. Tevî destkeftiyên destpêkê yên li Filistîn û El-Erîşê, piştî ku dîtin ku ji hêla artêşa Misrê ve çiqas pir zêde bûn, vekişiyan. El-Mughith Umer û Baibars cesaret nebûn, lêbelê, û di destpêka sala 1258an de artêşek ji 1500 siwarên nîzamî ber bi Sînayê ve birin, lê dîsa ji hêla Memlûkên Misrê ve hatin têkbirin.

Dagirkeriya Mongolan û hilweşîna împaratoriyêBiguhêre

 
Dagîrkirinê Mongolan li Surîyeyê Eyûbî

Desthilatdariya Mongolan li Sûriyê Eyûbî di bin serweriya binavûdeng a Împeratoriya Mongolan de bûn, piştî ku hêza Mongolan di sala 1244an de herêmên Eyûbî yên li Anatolyayê kir hedef. Lêbelê, ev têgihîştin dom nekir, û Xanê Mezin ê Mongol, Möngke, fermanek ji birayê xwe Hulagu re da ku warên împaratoriyê heya Çemê Nîlê dirêj bike. Herî dawî artêşek ji 120.000 kesan pêk dihat û di sala 1258 de, Bexdad talan kir û rûniştevanên wê, tevî Xelîfe Muste'sim û piraniya malbata wî, piştî ku Eyûbiyan nekarîn artêşek ji bo parastina bajêr kom bikin, qetil kirin. Di heman salê de Eyûbiyan Diyar Bekir ji destê Mongolan winda kirin.

En-Nasir Yûsif piştî heyetek şand Hulaguyê û nerazîbûna xwe dubare kir ku teslîm bibe. Hulagu şert û merc qebûl nekir û ji ber vê yekê En-Nasir Yusuf banga alîkariyê li Qahîreyê kir. Ev daxwaz hevdem bû bi derbeyeke serketî ya Memlûkên Qahîreyê li dijî serokatîya sembolîk a Eyûbî ya mayî li Misrê, ku hêzdar Qutuz bi fermî desthilatdarî girt. Di vê navberê de, artêşeke Eyûbî li Birzeh, li bakurê Şamê, ji bo parastina bajêr li dijî Mongolên ku niha ber bi bakurê Sûriyê ve diçûn, hat civandin. Di nava hefteyekê de Heleb hate dorpêçkirin û di Çile 1260 de ket destê Mongolan. Mizgefta Mezin û Keleha Helebê hatin kavilkirin û piraniya rûniştvanan hatin kuştin an jî kir kole. Wêrankirina Helebê li Sûriyeya Misilmanan bû sedema panîkê; Emîrê Eyûbî yê Humsê, El-Eşref Mûsa, bi nêzîkbûna artêşa Mongolan re teklîfa hevalbendiyê kir û ji aliyê Hulagu ve destûr hat dayîn ku rêveberiya bajêr bidomîne. Hama jî bêyî ku li ber xwe bide desteser kir, lê bi Mongolan re neket hev. En-Nasir Yûsif tercîh kir ku ji Şamê bireve û li Xezzeyê parastinê bibîne.

Hulagu çû Karakorumê û ji Kitbuqa, generalê Xiristiyanên Nestorî, ji bo domandina fetha Mongolan derket. Şam piştî hatina artêşa Mongolan desteser kir, lê wekî bajarên din ên misilman ên hatin girtin nehat talankirin. Lêbelê, ji Xezayê, En-Nasir Yusuf karibû garnîzona piçûk a ku wî li Keleha Şamê hiştibû bicivîne da ku li dijî dagirkeriya Mongolan serî hilde. Mongolan bi topan êrîşeke mezin li ser kelehê bertek nîşan da û dema ku diyar bû ku En-Nasir Yûsiv nikarîbû bi artêşeke nû ya li bajêr rehet bike, garnîzon teslîm bû.

Mongolan Semaraya zeft kirin, piraniya garnîzona Eyyûbiyan li Nablusê kuştin, û paşê li başûr, heya Xezzeyê, bê astengî pêşve çûn. En-Nasir Yûsiv di demeke kurt de ji aliyê mongolan ve hate girtin û ji bo ku garnîzona Ajlun razî bike ku serdestiyê bike. Paşê, parêzgarê Eyûbî yê biçûk yê Banyasê bi Mongolan re hevalbend bû, ku niha piraniya Sûriyê û Cezîrê kontrol kiribûn, bi awayekî bi bandor desthilatdariya Eyûbiyan li herêmê bi dawî anî. Di 3ê Îlona 1260an de, artêşa Memlûk a Misirê bi pêşengiya Qutuz û Baibars desthilatdariya Mongolan şikand û bi biryar hêzên wan di Şerê Eyn Celût de, li derveyî Zir'in li Geliyê Jezreel têk birin. Piştî pênc rojan Memlûkan Şam girt û di nava mehekê de piraniya Sûriyê di destê Behrî Memlûkan de bû. Di vê navberê de, En-Nasir Yûsif di dîlgirtinê de hat kuştin

Aliyên Eyûbiyan heta sala 1260 li Şam û Helebê, li Homs heta 1262 û li Hama heta sala 1341 desthilatdar bûn. Heskîf (Hisn Keyfa), ku heta sedsala 15-an li wir man û tenê ji hêla Aq Qoyunlu ve hatin tasfiye kirin.

Berevajî Fatimiyan û Memlûkên li pey xwe, Eyûbiyan dewleteke navendî îdare nekirine. Belê, kurên hukumdar û şaxên din ên xanedaniyê di rêvebirina împaratoriyê de beşdar bûn. Lêbelê, piştî mirina hukumdarek, ev çend caran bû sedema têkoşînên ji bo yekîtiya tevahiya împaratoriyê.

Bermayiyên xanedaniyêBiguhêre

Gelek ji Emîrên Eyûbî yên Sûriyê ji aliyê Qutuz ve ji ber hevkariya bi Mongolan re hatin şermezarkirin, lê ji ber ku El-Eşref Mûsa veqetiya û ligel Memlûkan li Eyn Celût şer kir, destûr jê re hat dayîn ku desthilatdariya xwe li ser Humsê bidomîne. El-Mensûrê Hemayê ji destpêka dagirkirina Memlûkan ve li kêleka wan şer kiriye û ji ber vê yekê, Hemayê ji aliyê neviyên Eyûbî yên El-Muzefer Umer ve tê birêvebirin. Piştî mirina El Eşref Mûsa di sala 1262an de, sultanê Memlûkî yê nû, Beybers, Humsê bi xwe ve girêda. Sala din, el-Mughith Umer hate xapandin ku Karak teslîmî Baibarsê bike û piştî demek kurt ji ber ku berê xwe da alî Mongolan, hate darve kirin. Mîrê dawî yê Eyûbî yê Hamayê di sala 1299an de mir û Hama demeke kurt di bin serweriya rasterast a Memlûkan re derbas bû. Lêbelê, di sala 1310an de, di bin çavdêriya sultanê Memlûk el-Nasir Muhammed de, Hama di bin destê erdnîgar û nivîskarê navdar Ebû el-Fîda de ji Eyûbiyan re hate vegerandin. Herî dawî di sala 1331'an de mir û kurê wî El-Efdal Mihemed ket şûna wî, yê ku di dawiyê de xêra mîrên xwe yên Memlûk winda kir. Di sala 1341an de ji wezîfeya xwe hat dûrxistin û Hama bi awayekî fermî kete bin desthilatdariya Memlûkan. Li başûrê rojhilatê Anatolyayê, Eyyûbiyan serweriya mîrektiya Hisnê Kayfayê domandin û karîbûn wekî saziyek otonom, serbixwe ji Îlxanatiya Mongolan, ku heta salên 1330an li bakurê Mezopotamyayê hukum kir, bimînin. Piştî perçebûna Îlxanan, vasalên wan ên berê yên li herêmê, Ertuqî, di sala 1334an de li dijî Eyûbiyên Hisnê Keyfayê şer kirin, lê bi biryarî têk çûn û Eyûbîyan li rexê çepê Çemê Dîcleyê dest danîbûn ser milkên Ertûqîyan. Di sedsala 14'an de Eyûbiyan kela Mîrektiya Heskîfê ku weke keleha wan bû ji nû ve ava kirin. Eyyûbiyên Hisnê Qeyfa heta ku di destpêka sedsala 16-an de ji aliyê Împaratoriya Osmanî ve hatin bicihkirin, vasalên Memlûkan û piştre jî Dulkadiryan bûn.

HikûmdarBiguhêre

 
Perveyên Az Zahir ji sala 1204an lî Helebê.

AwayîBiguhêre

Selaheddîn împeratoriya Eyûbî li dora têgîna serweriya kolektîf yan jî konfederasyona mîrektiyan ku bi fikra desthilatdariya malbatê li hev kom bûne ava kir. Dema ku yek ji malbatê, es-Sultan al-Mu'zzam, serwer bû, di bin vê rêkeftinê de gelek "siltanên piçûk" hebûn. Piştî mirina Selahedîn, ev pozîsyona mezlûm ji her kesê re vekirî bû ku têra xwe bi dest bixe. Piştre hevrikiya di navbera Eyûbiyên Sûriyê û Misirê de gihîşt wê astê ku mîrên her herêmekê carinan bi Xaçparêzan re li dijî ya din li hev dikin. Desthilatdariya Eyûbiyan li van her du herêman ji hev cuda bû. Li Sûriyê, her bajarekî mezin weke mîrektiyeke biçûk serbixwe di bin destê endamekî malbata Eyûbî de dihate birêvebirin lê li Misirê kevneşopiya dirêj a desthilatdariya navendî hişt ku Eyûbiyan rasterast kontrola parêzgeha Qahîreyê bidomînin. Lê belê ew Bexda, cihê Xîlafetê bû ku hegemonyaya çandî û siyasî li ser herêmên Eyûbî, bi taybetî yên li Başûrê rojavayê Asyayê, bi kar anî. Wek mînak, qadî ("serok dadwer") Şamê di dema desthilatdariya Eyûbiyan de ji aliyê Xanedana Ebasiyan ve hatibû tayînkirin.

Desthilatdariya siyasî di nav mala Eyûbiyan de ku ne tenê bi têkiliya xwînê dihate diyar kirin de kom bûbû; xulam û mirovên nêzîk dikaribûn di hindurê wê de hêzek mezin û hetta herî bilind bidest bixin. Bûyerek asayî bû ku dayikên mîrên eyûbî yên ciwan wek hêzên serbixwe yan jî di çend rewşan de desthilatdar bi serê xwe tevbigerin. Eunuchs di bin Eyûbiyan de hêzek girîng bikar anîn, di nav malê de wekî xizmetkar û atabeg an jî wekî mîr, walî û fermandarên artêşê yên li derveyî malê. Yek ji piştgirên herî girîng Selahedîn mîrasa Bahadîn îbn Şedad bû ku alîkariya wî kir ku Fatimiyan ji holê rabike, milkên wan ji holê rake û dîwarê keleha Qahîreyê ava bike. Piştî mirina Ezîz Osman, ew bû mîrê kurê xwe El-Mensûr û berî hatina Adil demeke kurt li Misrê hukum kir. Paşê sultanên xwecihî wek cîgirê sultanan tayîn kirin û heta serweriya hinek bajaran jî dan wan, wek Şemseddîn Sewab ku di sala 1239an de bajarên Cizirê, Amêdî û Amed hat dayîn.

Sê rêyên sereke yên Eyyûbiyan hebûn ku ji bo birêvebirina bajar û bajarokên xwe hewcedarê elîtên xwende bin. Hin ji van serokên herêmî ku bi navê şêx têne nasîn, ketine xizmeta maleke desthilatdar a Eyûbî û bi vî rengî daxwazên wan ên ji bo desthilatdariyê ji dahat û bandora malên Eyûbî hatine piştgirî kirin. Yên din rasterast ji dahatên ku ji dîwanê, saziyeke hikûmî ya bilind a dewletê, dihatin dayîn. Rêbaza sêyem jî dayîna dahatên ewqafên xêrxwazî ​​yên ku bi navê weqfê dihatin binavkirin ji şêxan re bû.

Eyyûbiyan, mîna pêşiyên xwe yên cihê yên li herêmê, kêm dezgehên dewletê hebûn ku bi wan karîbûn derbasî bajar û bajarokên xwe bibin. Ji bo ku xwe bi elîta xwendewar a bajarên xwe ve girêbidin, xwe dispêrin bikaranîna siyasî ya pratîkên patronajê. Tayînkirina dahata waqfê ji bo vê elîtê dişibihe tayînkirina feydeyan (îqta'et) ji fermandar û generalên artêşê re. Di her du haletan de jî, wê karî Eyûbiyan elîteke girêdayî, lê ne ji aliyê îdarî ve bidest bixin. Piştî dagirkirina Orşelîmê di sala 1187 de, Eyûbiyên di bin serokatiya Selahedîn de dibe ku yekem kes bûn ku pozîsyona emir el-hajj (fermandarê hecê) ji bo parastina karwanên hecê yên salane ku ji Şamê diçûn Mekkê bi tayînkirina Tughtekîn ibn Eyûb re ava kirin.

Cihê hikûmetêBiguhêre

 
Qesra ku ji aliyê Selahedîn Eyûbî li Qahîre ve hatiye çêkirin û heta niha jî heye

Cihê hukumeta Eyûbî ji sala 1170an heta serdema Adil ê di sala 1218an de bajarê Şamê bû. Bajar di şerê domdar bi Xaçparêzan re avantajek stratejîk peyda kir û hişt ku sultan çavê xwe li serdestên xwe yên nisbeten azwer li Sûrî û Cezîrê bigire. Qahîre pir dûr bû ku wekî bingehek operasyonan xizmet bike, lê her dem wekî bingeha aborî ya împaratoriyê xizmet dikir. Vê yekê bajar di repertuwara milkên Eyûbiyan de kir pêkhateyeke krîtîk. Dema ku Selahedîn di sala 1171an de li Qahîreyê sultan hat îlankirin, wî Qesra Rojavaya Biçûk a ku ji hêla Fatimiyan ve hatî çêkirin (beşek ji kompleksa qesra mezin a li Qahîreyê ku ji belavbûna bajaran veqetandî ye) wekî cîhê hukûmetê hilbijart. Selahedîn bi xwe li qesra vizêr a Fatimiyan a berê rûdinişt, Turan-Şah xaniyek mîrê Fatimî yê berê girtibû ser xwe, û bavê wan Pawlosa Pearl ku li derveyî Qahîreyê li ber kaniya bajêr bû, dagîr kiribû. Siltanên Eyûbî yên Misrê li pey hev wê li Qesra Rojavaya Biçûk bijîn.

Piştî ku el-Adil I li Qahîreyê textê desteser kir û pê re siltanatiya olîgarşiya Eyûbî dest pê kir, serdema hevrikiya Şam û Qahîreyê ku bibe paytexta împaratoriya Eyûbiyan dest pê kir. Di bin serweriya el-Adil û el-Kamil de, Şam wek parêzgehek otonom berdewam bû, ku mîrê wê mafê destnîşankirina mîratgirê xwe parastibû, lê di dema desthilatdariya Salih Eyûb de, kampanyayên leşkerî li dijî Sûriyê, Şam bû bindestê Qahîreyê. Ji bilî vê, Eyûb hem di rêveberî û hem jî di hikûmetê de rêgezên nû ava kir da ku rejîma xwe navendî bike; wî li şûna xizmên xwe yên Eyûbî, wezîfeyên herî girîng ên dewletê da kesên nêzî xwe. Wek mînak jina wî Şecer El-Durr dema ku ew li Sûriyê bû, karûbarên Misrê birêve dibir. Eyûb bi fermî desthilatiya xwe radestî kurê xwe yê mirî Xelîl kir û El-Durr bi awayekî fermî li ser navê Xelîl kir.

MîmarîBiguhêre

 
Al-Azhar Park li Qahîre (Eyubid Architecture)
 
Qesrekî Eyûbiyan li Helebê

Mîmariya serdema Eyûbiyan bi kevneşopiyên hunerî yên kevnar ên herêmê, bi hêmanên stîlîstîk ên bi eslê xwe îranî û serpêhatiyên dûrûdirêj ên ku ji mîmariya Xaçperest hatine deynkirin, diyar dibe.

Pêkhateya dawîn bi awayekî balkêş di mîmariya ku ji armancên leşkerî re xizmet dike, nîşan dide, wek karê herî berbiçav, "Kela Helebê". Mîmariya taybetî ji hêla avahiyek mezin, tazî û tûj ve ku vedigere ber çolê, ku bi navgîniya kemerek hêzdar ve gihîştina kelehê vedibêje. Ev bîrdarî bi dergehê sereke, eywanek bi derenceyan, bi pirekê ve girêdayî ye.

Damezrandina gelek weqfên olî yên wekî medreses, ku li bajarên wekî Heleb, Şam û Misrê Qahîre belav bûne, ku bi helwesta olî ya ortodoks a Selaheddînê hat pêşxistin jî girîng e. Mînak medreseyên el-Zahiriye, Firdeus û el-Salihiye ne.

Mîmariya Eyûbî jî li ser sêwiranên derve, wek dergeh (portal) û xemlên derve (nîç wekî hêmanên avahîsaziyê, stalactît motîv (Muqarnas) û polîkrom pêkhateyên keviran rawestiyaye.[2]

TriviaBiguhêre

Nifşên heyî yên eşîra malbata Eyûbî li deverên Levant û Misrê dijîn. Paşerdên rasterast ên xanedaniyê li Tirkiye yê bi paşnavê "Eyüboglu" têne navandin.[3]

RêveberBiguhêre

 
perêyen Eyûbi sala 1201

Hikûmdaren Misirê

Hikûmdaren Sûriyê

Mîren Helebê

Mîren Hemayê

Mîren Homîse

Mîren Kêrak

Mîren Yemenê

Mîren Cîzîra Botan

Mîren Heskîfê

  • 1232–1239: as-Salih Ayyub
  • 1239–1249: al-Mu'azzam Turan Schah,

Mijarên têkildarBiguhêre

ÇavkanîBiguhêre

  1. Turchin, Peter; Adams, Jonathan M.; Hall, Thomas D (kanûna pêşîn 2006). "East-West Orientation of Historical Empires" (PDF). Journal of world-systems research. 12 (2): 219–229. Ji orîjînalê (PDF) di 22 sibat 2007 de hat arşîvkirin. Roja wergirtinê: 9 kanûna paşîn 2012.
  2. Umberto Scerrato , Islam - Monuments of Great Cultures, r. 86–89
  3. "Kopîkirina arşîvê". Ji orîjînalê di 1 çiriya paşîn 2016 de hat arşîvkirin. Roja wergirtinê: 8 tebax 2022.
  • Rojnameya Hevkarî, jimara 14 (sala...?)