Viyana (bi almanî: Wien) mezintirîn bajar, navê yek ji neh parêzgehan û paytexta Awistiryayê ye. Bi 1.781.105 rûnişvana Viyana mezintirîn bajarê welate û li derdora bajêr bi qasî du milyon kes dijîn, ev jî yek ji çar (25 %) welatiyên awistirî ne. Ji aliyê rûnişvana Viyana dehemîn mezintirîn bajarê Yekîtiya Ewropayê ye. Li Viyana çend nûnertiyên rêxistinên cihanî yên giring hene: yek ji wan Nûnertiya Neteweyên Yekbûyî a Viyana (UNOV) ye û bi vê yeke Viyana yek ji çar bajarên xwedî Nûnertiya Neteweyên Yekbûyî ye.

Viyana
Wien
Alaya Viyana(y)ê
(Ala)
Viyana li ser nexşeya Awistriya nîşan dide
Viyana
Viyana
Viyana (Awistriya)
Kargêrî
Dûgel  Awistriya
Parêzgeh Viyana
Şaredar Michael Ludwig (SPÖ)
Demografî
Gelhe 1.781.105 (2014)
Berbelavî 4.280 kes/km²
Erdnîgarî
Rûerd 414,87 km²
Koordînat 48°12′30″Bk 16°22′21″Rh / 48.2083°Bk 16.3725°Rh / 48.2083; 16.3725
Agahiyên din
Malper http://www.wien.gv.at/
Viyana di Awistriyayê da

Rêxistinên din yên giring yên navnetewî, kû li Viyana bicih in, Rêxistina Neftê OPEC, Rêxistina Ewlehî û Hevkariya Ewropayê OSZE û Saziya Atomê ya Navnetewî (IAEO) ne.

DîrokBiguhêre

Împeratoriya Awistirya-MecaristanBiguhêre

Ji dawiya sedsala 19an heya 1938an, bajar navendek çand û modernîzmê ya bilind ma. Wek paytexta Muzîka Cîhanê, bajar bûye malê bestekarên wekî Brahms, Bruckner, Mahler û Richard Strauss. Bajar ji hêla mîlîsên sosyalîst Engelbert Dollfuss ve hate dagir kirin, ku paşê bû serokwezîr, û şahidiya Şerê Navxweyî yê Awistiryayê 1934 bû.

Têkiliyên Awistirya - OsmanîBiguhêre

Viyana di dîroka xwe de du caran ji aliyê Împeratoriya Osmanî ve hat dorpêçkirin. Yekem di 1529 de Silêman ê Zindî, û ya duyem jî ji aliyê Kara Mustafa Paşa di sala 1683 de. Di her du dorpêçan de her du alî jî xisarên mezin dîtin. Piştî dorpêça duyemîn paşvekişîna Împeratoriya Osmanî ya ku lêdaneke giran lê hat kirin, li Viyanayê wek şikestinekê hat qebûlkirin û ji bo ku ev têkçûn nemir bike, Katedrala Ezîz Stefan, peykerê leşkerekî osmanî ku di bin lingan de hatiye pêlkirin. Herweha Katedrala Ezîz Stefan di dema dorpêçkirina Împaratoriya Osmanî de ji bo gelê Viyanayê bû penagehek û ew demeke dirêj di hundirê katedralê de man ku nekevin. şerr. Ev katedral ji ber ku şahidiya gelek şeran bûye, bûye sembola azadiya Viyanayê. Zengila Pûmerînê, ku bi navê zengila Tirkî jî tê zanîn, li ser berhevkirina tiştên metal ên ku di dema dorpêça duyemîn de û helandina tiştên metal ên berhevkirî de ji aliyê Împeratoriya Osmanî ya paşve vekişiyayî ve hiştibûn, hatiye avakirin. Di sala 1711an de, 300 perçeyên cihêreng (top, top, şûr û malzemeyên din ên Împaratoriya Osmanî) ji aliyê mamosteyê zengilê Johannes Archamer ve di zengileke mezin a bi bejahiya 316 santîmetre û giraniya wê 22,5 ton hatin helandin. . Zengil, di 26ê çileya paşîna (January) 1712-an de li ser birca başûrê katedralê hatî çêkirin, Şerê Cîhanî yê Yekem û tevlîbûna Avusturya di şerê dewletên mezin ên wekî Amerîka, Almanya û Rûsya de, ziyareke mezin dît. Di vê heyamê de katedral jî gelek xisar dît, banê wê şewitî û Pummerin Belli ket erdê û şikest. Li şûna zengila şikestî, ew Zengila Pummerin ji bajarê Sankt Florian ya li parêzgeha Awistiryaya Jorîn (Oberösterreich) ji nû ve ava dikin, ku dîsa bîst ton giran e û bûye zengila herî mezin a welat. Zengila ku çêkirina wê di sala 1952'an de bi dawî bû, di 5'ê cotmeha 1957'an de di encama hewldanên dirêj de li ser birca bakur a ku cihê wê yê niha ye hate danîn. Serên cenî ji hesin li ser zengil û II. Wêneyek ku dorpêça Viyanayê tîne bîra mirov hat çêkirin. Leşkerek heta sala 1956-an li nêzîkî zengilê ma, ji berê de pê hesiya ku Çalakvanên Osmanî ya ku di sala 1534-an de hatiye afirandin, nêzîk dibe, da ku zengilê lêxe. Di sala 1956an de dema ku meclîsa bajarê Viyanayê diyar kir ku xeteriya Osmaniyan nemaye, leşkerê li kêleka zengilê ji kar hat avêtin.[1]

Anschluss û Şerê Cîhanê yê DuyemînBiguhêre

Di sala 1938an de, Adolf Hitlerê jidayikbûyî Awistirya ji balkona Neue Burg a li Heldenplatz, piştî ketina wî ya serketî (Anschluss) a Awistiryayê (bê şer) Nasyonalsosyalîzma Awistiryayî dîktator kir. Piştî vê pêşveçûnê, Viyana heta dawiya Şerê Cîhanî yê Duyem statuya paytexta xwe winda kir. Di 2'ê Nîsana 1945'an de Sovyetê bajar dorpêç kir û li dijî Almanan Êrîşa Viyanayê dest pê kir. Di êrîşên hewayî yên Keyaniya Yekbûyî û DYAyê de xizmetên tramvayê, belavkirina av û elektrîkê qut bûn û avahiyên giştî û yên taybet hatin hilweşandin an jî zirar dîtin. Piştî şer, yanzdeh roj şûnda Viyana ket û Awistirya ji Almanyaya Nazî veqetiya û Viyana dîsa paytexta komarê ragihand. Bajar heta sala 1955’an ji aliyê artêşa DYA, Înglistan, Fransa û Yekîtiya Sovyetê ve hate parvekirin.


ErdnîgarîBiguhêre

 
Yunus-Emre-Fontan li parka "Türkenschanzpark" a Viyanayê ye. 1991 Ew diyariya Komara Tirkiyeyê ji bo Avusturya ye.

Weke yek ji mezintirîn bajarên Ewropaya Navendî, Viyana pêşveçûna xwe bi giranî deyndarê cîhê xwe yê erdnîgarî ye. Bajar li herêma bakur-rojavayê Hevza Viyanayê, li bakurê rojhilat Alp herêma kêmbûyî ye. Bajarê dîrokî li başûrê Çemê Dunayê ye. Îro bajar bi awayekî berfireh ber bi peravê din ê çem ve çûye. Viyana li xaçerêya riyên bazirganiyê yên kevin ên li rojhilat-rojava û bakur-başûr hate damezrandin. Dunûb li Viyanayê bi rê ve diçe, ji ber ku ji ber giravan li Deşta Viyanayê di nav gelek şaxan de parçe dibe.

Ji ber hilweşîna Bloka rojhilatê di 1989 de, têkiliyên bazirganî û aborî yên Awistiryayê bi cîranên wê yên bakur û rojhilat re xurt bûne. Nêzîkbûna erdnîgarî ya Viyanayê bi welatên Bloka rojhilatê ya berê re di vê wateyê de balkêş e. Bo nimûne, Viyana 60 km dûrî Bratîslava, paytexta Slovakya ye. Rastiya ku her du paytext ewqas nêzî hev in (têkiliya Vatîkan) li Ewropayê yekta ye.

DemografiBiguhêre

 
1800-2005 salan Nîfûs mezinbûna Viyanê
Salan Nîfûs
1724 150.250
1754 175.460
1790 200.000
1796 235.098
1800 231.900
1810 224.548
1830 401.200
1840 469.400
1850 551.300
Salan Nîfûs
1857 683.000
1869 900.998
1880 1.162.591
1890 1.430.213
1900 1.769.137
1910 2.083.630
1916 2.239.000
1923 1.918.720
1934 1.935.881
Salan Nîfûs
1939 1.770.938
1951 1.616.125
1961 1.627.566
1971 1.619.885
1981 1.531.346
1988 1.506.201
1991 1.539.848
2001 1.550.123
2008 1.680.555
Salan Nîfûs
2011 1.702.855
2013 1.741.246
2014 1.766.746

DînBiguhêre

GalerîBiguhêre

Girêdanên derveBiguhêre

ÇavkanîBiguhêre

  1. Şablon:Çavkaniya malperê