Çekya

Welatekî Ewropayê
(Ji Komara Çekî hat beralîkirin)
Česko
Česko
Çekya
Alaya Çekî Nîşana Çekyayê
(Ala) (Nîşan)
Gotina netewî: Pravda vítězí
(bi kurdî: Rastî hukim derbas dike)
Sirûda netewî: Kde domov můj?
EU-Czech Republic.svg
Zimanên fermî Çekî


Paytext Prag
Bajarê mezin Prag
Sîstema siyasî
 - Serokdewlet
 - Serokwezîr
Miloš Zeman
Petr Fiala
Rûerd
 - Giştî
 - Av (%)

78.866 km2
2
Gelhe
 - Giştî
 - Berbelavî

10.436.560 kes
134 kes/km2
Serxwebûn Di 1ê kanûna paşîn a 1993an de ji Çekoslovakyayê veqetiya.
Dirav Kronê çekyayê (CZK)
Dem UTC+1
Nîşana înternetê .cz
Koda telefonê +420
Nexşeya Çekyayê
Nexşeya Çekyayê

Çekya (bi çekî: Česko)[1] welatekê li Ewropaya Navendî ye û ji 1ê gulana 2004 endamê Yekîtiya Ewropayê bu ye.

Çekya welatekê dorpêçdayî li nîveka parzemîna Ewropayê ye û li çi aliyekî nagehit avên azad. Hevsiyên welatî li bakur Polonya, li bakurê rojava û rojavayê Almanya, li başûr Awistirya û li rojhilat Slovakya ne. Bajarê dîrokî yê Pragê (bi çekî: Praha), paytext û mezintirîn bajarê wê ye. Bajarên di Birno (Brno) ji ber tivengên wê di nav kurdan de binavûdeng e. Gorî Peşbinîyan 2.000 Kurd li Çekya hene.[çavkanî hewce ye]

Welat ji du herêmên dîrokî yên cuda pêkdihêt: Bohemya û Moravya, hindek ji Sîlesya û pareka biçûk ji Nemsaya Jêr (Awistriyaya Jêrîn).

NavBiguhêre

Wezareta Karûbarên Derve ya Çekyayê li sala 1993ê navê Çekya ê wekî berdêlekê fermî ji bo navê komarê diyarkir dema navê dirêjê komarê ne pêdvî bû. Lê di zimanê îngilîzî de vî navî cihê xwe venekiriye. Malpera fermî ya komarê[2] ko ji aliyê Wezareta Karûbarên Derve ya Komara çekan dihat birêvebirin, li sala 2006ê ev nav êdî bikaraniye. Navê çekî Česko cihê gengeşê ye, lê hindekan bikardianîn.

DîrokBiguhêre

Kevnarnasan dirovên anko belgeyên akincîbûna mirovan li demên berîdûrokî li herêmê vedîtine ko heta çaxê Nû-berîn (Neolithic) diçit. Li demên Kevin, hema ji sedsala 3ê Berî Bûna Îsayî, mişextên Kelt û Boî (Boii) (binihêre Bohêmyayê) û paştir li sedsala yekê eşîrên almanî yên markomanî (Marcomanni) û Kuadî (Quadi) li wan herêman akincî bûn. Li Heyama Mişextbûnan li derdora sedsala 5ê, gelek ji eşîrên almanî ber bi rojava û başur çûn û ji Ewropaya Navîn derkevtin û gelên slavî ji derdora Deryaya Reş herêma Karpatî hatin û cihê wan girt. Ev hatin bi êrîşên gelên dî yên ko bi hovîtî ji Sîberyayê dihatin, mîna hûnan, avaran, Bulgaristan û mecaran xurttir dibû.

Li sedsala 7ê bazirganekê frankî bi navê Samoyî li dijî xûnkarên avar piştevaniya gelên slavî kir û bû desthilatdarê hikûmeta slavî ya herî pêşîn li Ewropaya Navîn. Li sedsala 8ê û li bin rêveberî ya Moravyaya Gewre desthilatdarî ya Moravyan hat damezrandin.

Hikûmeta Çekî an Bohemya li sedsala 9ê peyda bû. Şayatî ya Bohemyayê li çaxên navîn yek ji desthilatên xwecihî yên girîng bû. Ew bi dirêjahî ya hebûna Împeratoriya Romê ya Pîroz parek ji wê konfederasyonê bû.

Şerên olî û mezhebî li sedsalên 15 heta 17ê bandoreke gelek xirab li ser xelkê Bohemiyayê hêla û li dawiyê ew kevtin bin destê Habsburgê û paştir bûn parek ji Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê.

Piştî heriftina wê imperatoriyê li piştî Şerê Cîhanî yê Yekem, li sala 1918ê komara serbixwe ya Çekoslovakyayê hat damezrandin. Komarê gelek deverên ko piranî ya akinciyên wan bi almanî, mecarî, polonî û rûtênî jî diaxivtin anîn bin desthilata xwe. Herçind e Komara Çekoslovakyayê komareke navendanî (sentralîst) jî bû, gelek ji mafên kêmanî yên neteweyî ewle kiribûn. Lê di nava wan mafan da çi mafên hebûna herêmên siyasî yên tuxûbkirî yên nîvxweser nebûn.

OlBiguhêre

Li gelî Komara Cekyayê 29,1 % xwe xiristiyanên ne. 59% en xwe ateîst û agnostîk in.

Herêmên ÇekyayêBiguhêre

Komara Çekî ji 13 herêman (kraj, pirhijmar kraje) û paytextek statuya wê taybet pêk tê (hlavní město *):

Herêm Paytext
Prag* (Hlavní město Praha)  
Herêma Bohemyaya Navendî (Středočeský kraj) buro li Prague (Praha)
Herêma Bohemyaya Başûr (Jihočeský kraj) České Budějovice
Herêma Plzeň (Plzeňský kraj) Plzeň
Herêma Karlovy Vary (Karlovarský kraj) Karlovy Vary (Carlsbad)
Herêma Ústí nad Labem (Ústecký kraj) Ústí nad Labem
Herêma Liberec (Liberecký kraj) Liberec
Herêma Hradec Králové (Královéhradecký kraj) Hradec Králové
Herêma Pardubice (Pardubický kraj) Pardubice
Herêma Olomouc (Olomoucký kraj) Olomouc
Herêma Moravya-Sîlesya (Moravskoslezský kraj) Ostrava
Herêma Moravyaya Başûr (Jihomoravský kraj) Brno
Herêma Zlín (Zlínský kraj) Zlín
Herêma Vysočina (Vysočina) Jihlava

ÇavkanîBiguhêre

Giredanê dervêBiguhêre