Daryûsê Mezin

Çaremîn şahê Şahînşahiya Axamenîş

Daryûs I, ango Daryûsê Yekê, an jî Daryûsê Mezin (wekî Daryûş û Dara jî tê zanîn). (549 b.z.– nêzî 485 b.z.), şahanşahekî dewleta farisên Hexamenişî bû. Ew lawê Vîştaspa (yewnanî: Hystaspes) bû û bavê Xeşeyerşa bû. Şahê Daryûs I di navbera salên 521'ê berî zayînê û dor 485'ê berî zayînê de şahîtî kir.

Daryûsê Mezin
𐎭𐎠𐎼𐎹𐎺𐎢𐏁
Şahanşah
Wêne:Darius In Parse.JPG, Darius-Vase.jpg
Serwerî 29ê îlonê 522 b.z.ançiriya pêşîn 486 b.z.
Yê paşî Xeşeyerşa I
Jînenîgarî
Navê rastî Dārayava(h)uš
𐎭𐎠𐎼𐎹𐎺𐎢𐏁
Roja jidayikbûnê 550 b.z.
Mirin çiriya pêşîn 486 b.z.
Xanedan Hexamenişî
Împeratoriya Hexamenişî di sînorên wê yên herî mezin de
Gora Daryûs I li Neqşî Rustemê (Îran)

Bêjenasiya navê DaryûsBiguherîne

  • Daryûs bi latînî Darius an jî Dareus e û ji peyva yewnanî Dareios e. Dareios jî kurteya navê bi farsiya kevin Dārayavauš[1][2] e.

Dārayavauš ji zimanê elamî Da-ri-(y)a-ma-u-iš[3][4]. Nav bi akkadî dibe Da-(a-)ri-ia-(a-)muš[3], bi aramî Dryhwš û bi aramiya kevn Drywhwš e[çavkanî hewce ye].

  • Li gora zimannas Dâr[1][5] peyvekê "farsiya kevn" e, û wergerina vê peyv "parastin / ragirtin / dest dan ser" e. Herweha manaya "vau" bi "farsiya kevn" "baş" e.

DîrokBiguherîne

Di dema Daryûs I de li împeratoriyê gelek serîhildan der ketin. Dema wî de Babîl du caran, sê caran, Elaman sê caran, Îyonya li hembera karger serîhildan. Ji bo wan serîhildanan jî Împeratorî lawaz bû û Daryûs I li hembera Yewnana kevnare di Cenga Maraton de bin ket. Lê dîsa jî wî Împeratorî li Qafqasya, Pontos û Ermenistan belav kir û bi Saka û Turaniyan re ceng kirin. Di wan cengan de wî dest bi nerîtên nûyên wek dan dana leşkeran û wan antrenman kirin, kirin.

Daryûs I di dema xwe de dewlet organîze kir û gorî Satrap ango herêman karger kir. Gorî Herodot wî împeratorî parva 20 satrapan kirî bû û ew satrapan ji aliya satrapan dihat karger kirin û wek otonom bi navenda împeratorî ve girêde bû.

 
Daryûs, fîrewn, pêşkêşiyan dide Anubis (en) (British Museum (en))

Avakirinên wîBiguherîne

Daryûş di dema xwe de paytexta împeratoriyê Persepolis çêkir. Li ber wî dema Kûruş de Pesargad paytexta împaratorî bû û paş wî persapolis ava kir re kargera xwe bira wir. Li persapolis bêtir wî navbera Sûweyş û Nîl de kanaleke bo keştiyan kola. Dîsa gorî tabletên Persapolisê wî navbera Susa (bajerekî îroj li Xûzistanê) û Sardis (îroj nêzi Manisayê) rêyeke keyî çêkiribû.

Girêdanên derveBiguherîne

ÇavkanîBiguherîne

  1. a b http://sitemaker.umich.edu/mladjov/files/persia_achaemenid_period.pdf[Girêdan daimî miriye]
  2. http://www.iranicaonline.org/articles/darius-i
  3. a b Kopîkirina arşîvê, archived from the original on 2012-04-09, retrieved 2013-02-18
  4. http://www.languagehat.com/archives/004080.php
  5. Kopîkirina arşîvê, archived from the original on 2013-01-27, retrieved 2013-02-18