Cudahiya di navbera guhertoyên "Suryanî" de

30 bayt lê hatin zêdekirin ,  berî 8 salan
B
kurteya guhartinê tune ye
B
{{Infobox gel
| nav = Suryanî/Asûrî/Keldanî, asûrî, keldanî<br> ''Sūrāyē, / Sūryāyē /sūryāyē, Āṯūrāyēāṯūrāyē''
| wêne = Assyrian info.jpg
| ravek = Ashurnasirpal II · Abgar V yê Edessa · Efremê Suryanî · Papaz Konstantîn · Naum Faiq · Agha Putrus · Freydun Atturaya · Alphonse Mingana · Ammo Baba · Rosie Malek Yonan · Andre Agassi · Kennedy Bakircioglü
<!----------------Gelhe (kom)------------>
| gelheKom = jiDi navbera 3.,3 taû 4.,2 milyonmilyonan de
| salKom =
| çavkKom =
| çavk20 =
<!---------------- Ziman û ol------------>
| ziman = [[Zimanê suryanî|Suryanî]], [[Erebîerebî]], [[Farsîfarsî]], [[Tirkîtirkî]]
| ol = [[Xiristiyanî]]: Suryo-Ortodoks[[suryortodoks]], Keldanî[[keldanî]], Nestorî[[nestorî]]
| nîşan = FlagofAssyria.svg
| nîşanSernav = Asûrî
}}
 
'''Suryanî''', '''Aramîaramî''' ango '''Asûrîasûrî''' (bi zimanê aramî: '''Suroye'suroye'' /, '''Suryoye'suryoye'') (gelê suryanî) gelekêgelekî [[Rojhilata navîn]]ê ye.
 
Anegorî texmînan di navbera milyonek ta çend milyon Suryanîsuryanî li rûerdê belavbûyî dijîn. Welatê wan [[Mezopotamya]] ye ku ew jê re dibêjin [[Bethnahrîn]]. Îro di navbera dewletên [[Tirkî]], [[Iraq]], [[SûriyeSûrî]] û [[Îran]]ê de li hev hatiye parkirin .
 
Piştî [[Şerê cîhanî yê duyem]] Suryanîsuryanî bi çar aliyên cîhanê ve belav bûn .
 
== Kevnariya Suryaniyansuryaniyan ==
 
Bi teybetî piştî ku bi awayekî girseyî kesên ji gelê Suryanîsuryanî ji welatê xwe dûr ketin û diasporaka[[diyaspora]]yeke bi hêz li derveyî welatê xwe avakirin, bi xurtî hewl dan ku li binyada xwe bigerin. Sedêmên vê yekê di serî de gihiştina bîreke neteweyî bû ku bêhtir bi derfetên li derveyî welat bi hêz bûbû. Ev hewldan ji ber lêgera gotinek nû ya îdeolojîk bû. Îro gelek îdiayên dîroknasên Suryanîsuryanî û yên din li ser vê xalê hene.
 
Anegorî dîtina herî belav bûyi ku ji aliyê piraniya dîroknasên Suryanîsuryanî tê pejirandin, Suryanîsuryanî (yên berî zayînê împaratoriyekeîmperatoriyeke mezin ava kiribûn û xwediyê şaristaniyeke gelekî dewlemend bûn) ne. Kesên vê dîtinê dipejirînin û lê xwedî derdikevin di wê baweriyê de ne ku hemû gelên kevnar ên MezopotamyaMezopotamyayê wekî [[Asûr]]î, [[Babîl]]î, [[Ken’anîKenanî]], [[Fenîkî]], [[Aram (Welat)|Aramî]] û hwd. Ji yek binyadê ne û [[Samîsamî]] ne. Ji ber vê sedemê ew gel bi hesanî tevlihev dibûn û di nav hevdu de diheliyan. Zimanê wan nêzîkî hev bûn, ev jî dibû sedema ku wan zimanê hevdu zû bipejiranda an jî bi hêsaniya tevlihevbûna zimanên wan zimanekî nû yê Samî diafirandin. Piştî belavbûna ola mesîhî li nav van gelên Mezopotamyayê ev gel bêhtir di nav hev de heliyan û bûn yek. Di serî de Suryanidûvresuryanî Akadîdûv re akadî, Babîlîbabîlî û Aramîaramî bi xêra zimanê hevbeş, rabûn û rûniştina hevbeş û êdî ola hevbeş gelekî nû anîn holê ku ev jî gelê Suryanîsuryanî ye.
 
DitinaDîtina din dibêje ku suryanî Suryanî Aramîaramî ne. Ev dîtin pişta xwe dide rastiyeke dîrokî. Em îro dizanin ku piştî sedsala VIII.8an û VII.7an a berî zayînê zimanê Aramîaramî li Mezopotamyayê belav dibe û dibe zimanê bazirganiyê. Dîsa dema ku Axamenî[[axamenî]] (Perspers, fars) Aramîaramî weke zimanê fermî dipejirînin (sedsala VI.6an a berî zayînê) ev ziman di nav hemû gelên samî yên Mezopotamya de tê bi karanîn .
 
Dîrokvanê suryanî Suryanî [[Hanna Dolaponu]] dibêje ku meriv nikare di mijara binyad û daheçûya Suryaniyansuryaniyan de li gor krîtera nîjadê lêbigere. Dolaponu dîsa davêje holê ku Suryanîsuryanî ji tevlûhevbûna gelên kevnar wek „Aramîaramî, Asûrîasûrî, Kaldeîkaldeyî, Fenîkîfenîkî, Ken’anîkenanî û Hindhind û Iraniyan“îraniyan pêk hatine. Li gor vê dîtinê navên kesên ku dêra Suryaniyansuryaniyan dihebînin bi giştî Suryanisuryani ne. Gotina Suryanîsuryanî bi teybetîtaybetî piştî belavbûna ola mesîhî hêdî hêdî bêhtir hate bikaranîn.
 
== Dîroka Mezopotamya jorîn ==
[[Wêne:Syriac Aramaean Flag 450x250p.jpg|thumb|AlaAlaya Aramî-Suryaniyanaramî û suryaniyan]]
 
Êdî li gor ku ev çend gotin li ser mijara „Arami – Suryanîaramî-suryanî ji ku hatine“hatine me bihîstin em dikarin hindekî bahsa dîroka Mezopotamya jorîn bikin.
 
===Dîroka Demêndemên Kevinkevin===
 
Dîroka nivîskî (dema nivîsê) ya Mezopotamyaya jorîn bi [[Akad]]an dest pêdike. Di salên berî zayînê 3 hezaran de li bakûrê Sumeran Akadan gelek dewletên serbixwe, yek bajarî avakiribûn. Ew ne dişibana [[Sumer]]an û zimanê wan jî cihe bû. Zimanê wan zimanekî Samî bû. Ew ji rojava (ji çolên Surî) ve hatibûn û nasên gelê (klanên) li rojava bûn. Cihê Akadan di navbera Dicle û Ferat de cihekî navendî bû. Seba vê jî Akadan fethên mezin di demeke kurt de karîbûn bikin.
Suryani (yên kevnar) ji herêmên Akadan ber bi bakûr ve belav bûn û gelek bajar avakirin ku yek ji wan jî bajarê Asûr bû. Asûr herwiha navê xwedayê vî bajarî bû û navê aşîra ku dema paşê navê xwe li hemû herêmê kir û hemû gelên herêmê di bin bandora xwe de hiştibû bû. Bê gûman çand û şaristaniya Asûran nêzîkî ya Akadan û Babîliyan bû.Sedema vê yekê ev e ku Asûran ji ber ku Akad û Babîl jî samî bûn hesanî xwedî li çand û şaristaniya wan xwedî derketin û şaristaniya xwe li ser vê bingehê ava kirin.
 
Sedsala XV.15an a berî zayînê qurnê ku êdî Asûr li temamê Mezopotamya jorîn belav dibe ye. Vê demê Asûran pir bajarên wek [[Asûr]], [[Nînova]], [[Koloh]] û hwd. Ava kirin. Lê li bakûrê Mezopotamya jorîn tim bi hêzên eskerî dikarîbûn bimînin. Bi vî awayî Asûr bû navenda bazirganiya bi Mezopotamya jêrîn (navend û başûrê Iraqê), [[Kapadokya]] ([[Anadol]]) û Mezopotamya jorîn (Kurdistan û [[Ermenîstan]]) re.
 
Sedsalên VIII.8an û VII.7an a berî zayînê Asûr bi serdegirtinên eskerî ber bi Bakûr û Bakûrêrojava ve fereh bûn û bi riya Koloniyên xwe ev der dagîr kirin. Berî zayîne di sedsala VIII.8an de kralê Asûr Salamansarê I. bi artêşeke mezin bi ser gelên ku li Bakûrê Asûr dijîn de diçe û heya bi keviya gola Vanê dixe bin destê xwe.
 
Divê navberê de di destpêka sedsala XII.12an a berî zayînê êdî Aramî tên Mezopotamyayê û carcaran bi ser bajarên Asûr de digirin û talan dikin. Lê di sedsala X. de êdî winda bûn ji ber ku wan jî êdî dest bi jiyana şaristanî kirin û tevlî Asûriyan bûn. Û divê navberê de ji xwe Asûr gelek seferên Eskerî biribûn bi ser Aramiyan de û ew kole kiribûn û di avakirina avahiyên mezin yên Asûr de bi kar anîbûn. Pey vê yekê re êdî Arami bêhtir bi bazirganiyê mijul bûn. Ev bû sedema ku di demeke kurt de Aramî bibe zimanê bazirganiyê.
 
Piştî ku emperetoriyan Asûr şikest û herwiha ya Babîliyan jî êdî hemû gelên samî ketin bin destê Axameniyan ku bi xwe Pers bûn lê zimanê xwe yê fermî weke Aramî pejirandibûn. Ev yek bû sedema ku gelên samî vê demê yên Mezopotamya jorîn zimanê Aramî bi kar bînin.
 
===Belavbûna Olaola Mesîhmesîhî===
 
Çaxê ku [[mesîhîtî]] li Rojhilatanavîn belav bû gelên Mezopotamyaya jorîn yên Asûr, Aramî û Kaldeyî ev ol zû pejirandin. Bi vê re gelên ku mesîhîtî pejirandin di nav hev de çêtir heliyan û bûn yek lê yên ku mesîhîtî ne pejirandin li derveyî vê yekîtiyê man. Bandora mesîhîtiyê herwiha jiyan da çanda herêmî . Êdî mîrasa kevnar û dewlemend ya Mezopotamyayê dîsa xwedî ji xwe re dîtin û gavên mezin avêtin.
 
Navenda dêra Suryanî li bajarê Riha bû. Ji vir tevgera misyonê ya mezin destpêkir û mesîhîtî di nav piraniya Asûrî, Aramî û Kaldeiyan de belav kir. Lê gelên ne samî yên Mezopotamya jorîn mesîhîtî ne pejirandin . Di vê navberê de Bîzans hêza herêmê ya mezin bû lê navbera wê û dêra Suryanî hedî hêdî vedibû. Ev yek bi cihe bûna dêra Bîzans û dêra Suryanî bi encam bû (sedsala V.5an û VI:6an a piştî zayîonêzayînê).
 
===Erebên Misilmanmisilman û Suryanîsuryanî===
 
Çaxê ku Erebên misilman hatin Mezopotamyayê dêreke yekgirtî ya Suryaniyan ditîn. Herçi ku Suryaniyan bawerdikir ku bi hatina artêşên îslamê ew dê ji zilma Bîzans rizgar bin jî di demeke kin de dîtin ku ew bûne dîlên dewleta Erebên misilman. Merivên ne misilman divabûn bêyî bac û xeraca ku misilman didin bac û xeracên zêde bidin.
Êdî ji ber ku Îslam bû ola herî mezîn ya herêmê û ji bo ku ji barê bacê yî giran rizgar bibin gelek endamên dêra Suryanî yên ku li bajaran dijîn misilman bûn. Van kesên ku ola xwe diguhertin nikarîbûn netewayetiya xwe biparêzin û di demeke kurt de di nav gelê ereb de winda dibûn.
 
===Piştî hatina Erebanereban bo Mezopotamya===
 
Piştî ku bandora Ereban kêm bû û Selçukiyan hikmê xwe li ser Rojhilatanavîn danîn rewşa Suryaniyan hinî anegora berê baştir bû. Selçukiyan memurên xwe yên herêmê ji Suryaniyan hildibijartin. Ev bû sedema ku [[zimanê Suryanî]] dîsa xwedî hêz bibe û were bi karanîn. Gelek bend û cild pirtûk hatin nivîsandin. Mixabin vê tevgera çandî ya pozîtîv zêde nedomand. Bi serdegirtina Moxolan re gelên herêmê hatin qirkirin û çand û şaristaniyên wan hatin talan kirin. Ji sedsala XIV. heya XV. gelek Suryaniyên ku li başûrê Mezopotamyaya jorîn dijîn çûn çiyayan.
Hatina Osmaniyan ne weke ya Ereban olî bû. Her çiqas mafê Suryaniyan û gelên misilman di bin hikmê Osmaniyan de ne wek hev bû jî bi hatina Osmaniyan talaneke mezin çênebû anku Osmaniyan hêzên avaker yên herêmê talan ne kirin .
 
Danûstandinê gundên (li başûr „aşîrên“) Suryaniyan li gor bercewendiyên xwe bi gelên cîran yên weke Kurdan re jî hebûn. Lê belê piştî ku Abdulhemîdê II. hate ser hikim (1876 – 1909) bi planên xweyî panîslamîst herêmên Kurd û Suryaniyan xiste nav gelacê. Kurd û Suryanî êdî pev diçûn. Herwiha pir cara Suryaniyan serî li hember Osmaniyan jî hildan û hatin qir kirin.
 
Qirkirina yekemîn ya demên nêzîk di sala 1843 an de hate holê. Di vê salê de Osmaniyan bi hezaran Suryanî qir kirin. Qirkirina duwem di sala 1914 an1914an de rû da. Suryanî vê salê weke sala şûr bi nav dikin. Di vê qirkirinê de bêhtirî sedhezar Suryanî ji aliyê Osmanî û aşîrên Kurd (di serî de alayên Hamîdiye) ve hatin kuştin .
 
Em hevî dikin ku bivê nivîsa kurt xwendevan bûbin xwediyê çend agahiyan li ser Suryaniyan ku perçek ji jiyana Kurdistanê ne.
60.922

guhartin