Cudahiya di navbera guhertoyên "Celadet Alî Bedirxan" de

749 bayt lê hatin zêdekirin ,  berî 8 salan
kurteya guherandinê tune ye
B
'''Celadet Alî Bedirxan''' ([[1893]] [[Stenbol]]-15ê [[tîrmeh]] [[1951]] [[Hêcanê]]/[[Şam]]) siyasetmedar, rojnamevan û [[zimanzan]]ê [[kurd]] bû.
 
Celadet yek ji lawên malbata mezin a kurdan [[Malbata Bedirxanian]]Bedirxaniyan bû. Ew wekî pêşengê nivîsîna kurdî bi [[Alfabeya Kurdî ya Latînî|tîpên latînî]]nasandinnasîn. Di warê lêkolînên li ser [[zimanê kurdî]] de gelek xebitîye û li surgûnêsurgûn û nefiyê kovarên [[Hawar]] û [[Ronahî (kovar)|Ronahî]] weşandinweşandiye. Xebatên CeladetîCeladet bûn şengistêbingeha [[edebyat]]aedebiyata [[Kurmancî]] aya hevçerixhemdem. Di jiyana xwe aya siyasî da, Celadet pişikdarîbeşdarî gelek çalakîyênçalakiyên neteweperaneneteweperwerane bû, ew endamê [[Xoybûn|Xoybûnê]] û yek ji damezirînerêndamezrînerên wê bû.
Piştî şerê Bedirxaniyan dijberî [[Sultan Ebdilhemîdê Yekê|Sultan Ebdilhemîdî]], tevî malbata xwe ber bi [[Yemen|Yemenê]] hatve hate surgûn kirin. Piştî koku tevgera rizgarîxwaza [[Tirk]] bi seroktiyaserokayetiya [[Mistefa Kemal Atatirk|Mistefa Kemal Atatirkî]]Ataturk bi serkeft, mafên Kurdan hatin berbendkirin, di vê demê da fermana bidarvekirina [[Emîn Alî Bedirxan]] û her sê lawên wî derket. Emîn û lawên xwe [[Sureya Bedirxan|Sureya]] çûn [[Misr|Misrê]], [[Kamûran Alî Bedirxan|Kamûran]] û Celadet jî çûn [[Almanya|Almanyayê]]. Wan li wir dest bi xwendina bilind kir. Celadetî xwendina bilind qedand û bawernameya doktoriyadoktoraya [[Hiqûq|Hiqûqê]] wergirt. Li sala [[1930]]ê1930ê, ew hat bajarê Şamê û dest bi xebata niştimanî kir. Di nav zebata [[Xoybûn|Xoybûnê]] da endamekê pêşeng bû, ew yek ji beşdar û alîkarên [[Serhildana Agirî]] bû.
Piştî şerê Bedirxaniyan dijberî [[Sultan Ebdilhemîdê Yekê|Sultan Ebdilhemîdî]], tevî malbata xwe ber bi [[Yemen|Yemenê]] hat surgûn kirin. Piştî ko tevgera rizgarîxwaza [[Tirk]] bi seroktiya [[Mistefa Kemal Atatirk|Mistefa Kemal Atatirkî]] bi serkeft, mafên Kurdan hatin berbendkirin, di vê demê da fermana bidarvekirina [[Emîn Alî Bedirxan]] û her sê lawên wî derket. Emîn û lawên xwe [[Sureya Bedirxan|Sureya]] çûn [[Misr|Misrê]], [[Kamûran Alî Bedirxan|Kamûran]] û Celadet jî çûn [[Almanya|Almanyayê]]. Wan li wir dest bi xwendina bilind kir. Celadetî xwendina bilind qedand û bawernameya doktoriya [[Hiqûq|Hiqûqê]] wergirt. Li sala [[1930]]ê, ew hat bajarê Şamê û dest bi xebata niştimanî kir. Di nav zebata [[Xoybûn|Xoybûnê]] da endamekê pêşeng bû, ew yek ji beşdar û alîkarên [[Serhildana Agirî]] bû.
 
BilîJi bilî zimanê kurdî Mîr Celadet bi van zimanan jî dizanibû: [[inglîzî]]Ingilîzî, [[fransî]]Fransî, [[elmanî]]Almanî, [[tirkî]]Tirkî, [[farisî]]Farisî, [[erebî]]Erebî, [[yewnanî]]Yunanî. Kovarên [[Ronahî (kovar)|Ronahî]] û [[Hawar]] bi sernivîskariya wî derdiketin.
 
Nifşa sêyem a Malbata Bedirxaniyan di serê sedsala 20ê da bi Celadet, [[Kamûran Elî Bedirxan|Kamûran]] û [[Rewşen Bedirxan]] ve destpêdike û xeleka vê malbata serhildêr bi van navanya dawîdawiyê dibeye.
== Jînenîgarî ==
Bêguman di xeleka dawin a Bedirxaniyan da ''Celadet Bedirxan'' cîhê heri giring digre. Celadet Alî Bedirxan an jî bi navekê din Mîr Celadet li 26ê Nîsana sala 1893ê li Stenbolê hathate jînêdinyayê. Bavê wî siyasetmedar û rewşenbîrê navdar [[Emîn Alî Bedirxan]] e. Ewku kurêew jî yek ji kurên [[Mîr Bedirxan]] e.
[[Wêne:Bedirxan.jpg|thumb|Celadet Alî Bedirxan|right]]
Nifşa sêyem a Malbata Bedirxaniyan di serê sedsala 20ê da bi Celadet, [[Kamûran Elî Bedirxan|Kamûran]] û [[Rewşen Bedirxan]] ve destpêdike û xeleka vê malbata serhildêr bi van navan dawî dibe.
Bêguman di xeleka dawin a Bedirxaniyan da ''Celadet Bedirxan'' cîhê heri giring digre. Celadet Alî Bedirxan an jî bi navekê din Mîr Celadet li 26ê Nîsana sala 1893ê li Stenbolê hat jînê. Bavê wî siyasetmedar û rewşenbîrê navdar [[Emîn Alî Bedirxan]] e. Ew kurê [[Mîr Bedirxan]] e.
 
Dema Celadet ji dayik bû, malbata wî li Stenbolê li [[sirgûn|sirgûnê]] bû. DaykaDayika[[Senîha Xanim]] [[Çerkez]] e. Bavê wî Emîn Elî Mufetişê Dadgeha Stenbolê bû. HerwihaHer wiha, wî li wan salan da di nav tevgera Kurdan da jî cihekê giring digirt.
 
Ji ber koku [[Osmanî|Osmaniyan]] qedexekiribûqedexe kiribû malbata Bedirxanî biçin Kurdistanê, Emîn Elî ji bo gihandina zarokên xwe bi çand û [[zimanê Kurdî]] ji [[Kurdistan]]êKurdistanê çîrokbêj [[dengbêj]] û mamostayên ziman û qerwasanqerwaşan dianîn. Yek ji wan nivîskaran jî Helbestvanê navdarê Kurd Hecî Qadirê Koyî bû ku ew mamosteyê serekiyê zarokên Emîn Elî Bedirxan bû.
 
Celadet tevî xuşk û brayênbirayên xwe yên din li ber destê wan mezin bû. Her wiha Bedirxanî ji Stenbolê bi malbatên li sirgûnê ênyên wekî [[Şemzînî]], [[Babanî]] û [[Cemilpaşayan]] re jî hevalbendî dikir.
 
Osmaniyan li malbata Bedirxan gumanan dikirin. Lewma karê fermî didan ber wan û her tim cihê wan dugehuranddiguherandin. CeladetîCeladet zarokatiyadi zaroktiya xwe de tevî bavê xwe di van sirgûnan da derbas kir û li bajarên wekî Stenbol, [[Isparta]] , [[Edirne]] , KonyaiKonya, Aqqa, [[Nahlûs]] û [[Selanik|Selanikê]] geriya.
 
Di 18 saliya xwe da CeladetîCeladet li Stenbolê dest bi dibistana [[Medresaya Herbiyê]]Harbiyê dike. Di salên [[Şerê cihanî yê yekê]] da ew wekî mamosteyê gihanidina zahitanzabitan xebitî û di ser da li eniya [[Qefqaz|Qefqazê]]Qefqasê li dijî [[Rûs]]anRûsan şer kir.
 
Piştî koku di encama şerîşer da [[Imparatoriya Osmani]]Osmanî têkçû, û di nav welatparêzên Kurd da pêvajoya rêxistinê destpêkirîdestpêkir, Celadet li Stenbolê kevtket nav karên siyasî û bû yek ji hîmdarên [[Komela Vêkxistina Civaka Kurd]]. Ew li pey firsendaderfeta damezirandinadamezrandina dewleteka Kurdî bûn.
 
Piştî şerîşer dewletên serkevtîserkeftî ênyên wekî [[Brîtanya|Brîtanyayê]] li Kurdistanê kevtinketin hin hewldanan. Celadet li sala 1919ê tevî brayêbirayê xwe Kamûran û [[Ekrem Cemîl Paşa|Ekrem Cemîl Paşaî]] û [[Faîq Tewfîq|Faîq Tewfîqî]]Tewfq çû Kurdistanê. Li cem wan Zabitên Siyasî ênyên Brîtanî [[Major Noel]] jî hebû. Armanca wan amadekariyên [[Peymana Sêvrê]]Sewrê bû.
 
[[Kemalîst]]anKemalîstan koku ji gera Celadet û hevalên wî haydar bûn suwar şandin ser wan û ew mecbûr kirin bizivirin. Celadet di vê gera xwe da heta [[Meletî|Meletîyê]]Meletiyê li Kurdistanê geriya û li ser rewşa welatîwelat serwext bû.
 
Di encamê da, li [[Sêvr|Sêvrê]], di bin çavdêriya berdevkê Kurdan [[Şerîf Paşa]] , hin mafên netewî hatin nîşankirin.
 
Di encamê da, li [[Sêvr|Sêvrê]]Sewrê, di bin çavdêriya berdevkê Kurdan [[Şerîf Paşa]] , hin mafên netewî hatin nîşankirin.
Celadet di vê gera xwe ya Kurdistanê da di nav eşîran da gelek metelok, peyv û çîrok jî kom kirin.
Li sala l922ê, dema Kemalîst hatin ser hukmî û Stenbol bidestxist, ji bo serokên Kurdan koku di nav wan da Bedirxanî jî hebûn, fermana mirinê derçû.
Li ser vê yekê, Celadet tevî birayên xwe Kamûran, [[SefderSafter Tewfîq]] û birazayê xwe [[Heqî]] ve li sala 1923ê berê xwe da Almanyayê û li wir dest bi xwendina li zaningehê kir.
Li sala 1925ê, dema li bakûrê Kurdistanê serildanaserhildana [[Şêx Seîdê Pîran]] destpêkir, Celadet ji bo tevlîbûna serhildanê bi dizî hathate Kurdistanê.
Lê heta koku ew giha welatîwelat serhildan hatibû şikestin. Ew careka din bi alîkariya eşîrên koçer ji Kurdistanê derkevtderket û zivirî Almanyayê.
 
Di vê navberê da, brayêbirayê wî yê biçûk SefderSafter li Almanyayê ji ber nexweşiyê mir. BrayêBirayê wî yê din Tewfiq jî zivirî [[Tirkiyê]] û li wir bi zora Kemalistan paşnavê xwe kir Çinar û kevtket xizmeta Tirkan. [[Vasif Çinar]] brazayêbirazayê Mîr Bedirxanî jî di vê demê da ji alîyêaliyê Mistefa Kemalî ve wekî wezirê perwerdeyê hatibû wezîfedarkirin. Vasif Çinar ji malbata Bedirxanî hatiye derxistin.
Li sala l922ê, dema Kemalîst hatin ser hukmî û Stenbol bidestxist, ji bo serokên Kurdan ko di nav wan da Bedirxanî jî hebûn, fermana mirinê derçû.
 
Kamûran piştî hatina Celadetî li Almanyayê ma û doktoraya xwe ya hiqûqê dawî kir.
Li ser vê yekê, Celadet tevî birayên xwe Kamûran, [[Sefder Tewfîq]] û birazayê xwe [[Heqî]] ve li sala 1923ê berê xwe da Almanyayê û li wir dest bi xwendina li zaningehê kir.
 
Mîr Celadet piştî kutakirinadawîkirina zankomazanîngeha (=fakulteya)hiqûqê huqûqêbêyî bê koku doktoraya xwe temam bikitbike hathate [[Qahîre]] ya Misrê. Bavê wî Emin Elî li ser doşega mirinê bû. Piştî mirina bavê xwe çû [[Beyrût|Beyrûtê]] û li wir bicîh bû.
=== Li biyanistanê ===
Di van rojan da, li Sûrîyê û Beyrûtê gelek rewşenbîrên Kurd civiyabûn. Kemalîstan pistî serildanaserhildana Şêx Seîdî careka din berê xwe dabû rewsenbîrên Kurdan. Yên koku ji ber kêra wan filitîbûn, berê xwe dabûn [[binxet|binxetê]].
Bavê wî Emîn Elî tevi endamên din yê malbata xwe jî berê xwe da Misirê.
 
Celadet piştî koku hatîhate Beyrûtê kevtket navnava tevgera welatparêzên Kurd. Di vê navberê da, hewldanên damezirandinadamezrandina rêxistineka neteweyî jî destpêkiribû.
Li sala 1925ê, dema li bakûrê Kurdistanê serildana [[Şêx Seîdê Pîran]] destpêkir, Celadet ji bo tevlîbûna serhildanê bi dizî hat Kurdistanê.
 
Piştî tevlîbûna CeladetîCeladet, li 5ê Îlona sala 1927ê li [[Lubnan|Lubnanê]] li bajarê [[Bêhemdûn|Bêhemdûnê]] kongreya damezrandina Xoybûnê pêkanî. Di nav damezrênerên Xoybûnê da ji bilî Celadetî rewşenbîrên wekî [[Dr. Nurî Dêrsimî]], [[Qedrî Can]], [[Dr. Nuredîn Zaza]], [[Memdûh Selîm Wanlî]], [[Hemze Bêgê Muksî]], [[Ekrem Cemîl Paşa|Ekrem]] û [[Qedrî Cemîl Paşa]] û serekên herêmî ênyên wekî [[Haco Axa]], [[Emînê Perîxanê]], [[Mistefa Şahin Begê Berazî]], [[Bedredinê Hebizbinî]] û gelekên din jî hebûn.
Lê heta ko ew giha welatî serhildan hatibû şikestin. Ew careka din bi alîkariya eşîrên koçer ji Kurdistanê derkevt û zivirî Almanyayê.
 
Yek ji biryarên Xoybûnê ew bû koku ew ji bo piştgiriya serhildana Araratê li herêma sinorê binxetê têkevin nav hewldanên leşkerî.
Di vê navberê da, brayê wî yê biçûk Sefder li Almanyayê ji ber nexweşiyê mir. Brayê wî yê din Tewfiq jî zivirî [[Tirkiyê]] û li wir bi zora Kemalistan paşnavê xwe kir Çinar û kevt xizmeta Tirkan. [[Vasif Çinar]] brazayê Mîr Bedirxanî jî di vê demê da ji alîyê Mistefa Kemalî ve wekî wezirê perwerdeyê hatibû wezîfedarkirin. Vasif Çinar ji malbata Bedirxanî hatiye derxistin.
 
Bi vê armancê Celadet tevî Haco AxaîAxa û [[Resûl Axayê Miheme]] li herêma [[Tor (cihnasî)|Torê]] tevî suwarên Kurd êriş birin ser qereqolên Tirkan.
Kamûran piştî hatina Celadetî li Almanyayê ma û doktoraya xwe ya hiqûqê dawî kir.
 
Lê ji ber koku ew negehiştinnegihiştin armancên xwe, CeladetîCeladet berê xwe da [[Çiyayê Araratê]] û tevî serhildêrên [[Serhed|Serhedê]] bû. Li dûmahîyê, ev serhildan jî têkçû û wî tevî [[Ihsan Nurî Paşa|Ihsan Nûrî Paşayî]] xwe avêt [[Îran|Îranê]].
Mîr Celadet piştî kutakirina zankoma (=fakulteya) huqûqê bê ko doktoraya xwe temam bikit hat [[Qahîre]] ya Misrê. Bavê wî Emin Elî li ser doşega mirinê bû. Piştî mirina bavê xwe çû [[Beyrût|Beyrûtê]] û li wir bicîh bû.
 
Li [[Tehran|Tehranê]] Şahê Îranê [[Mehmed Reza Pehlevî]]Pehlewî xwest wî bi hin bertîlan ji tevgera Kurdan dûr bikitbike û li devereka cîhanê jê ra qonsolosiyakonsolosiya Îranê pêşniyaz kir. Ji ber koku CeladetîCeladet ew daxwaza ŞahîŞah qebûl nekir, ew her wê demê ji Iranê hathate derxistin. Piştî Îranê, Celadet demekê li [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bexda|Bexdayê]] ma. Lê [[Inglîz]]anInglîzan nexwest ew li [[Îraq|Îraqê]] bimînitbimîne û rê li wî tengkir. Ew careka din jî bi neçarî zivirî [[Sûrîyê]] û li [[Kurdistana rojava]] xebata xwe meşand.
Di van rojan da, li Sûrîyê û Beyrûtê gelek rewşenbîrên Kurd civiyabûn. Kemalîstan pistî serildana Şêx Seîdî careka din berê xwe dabû rewsenbîrên Kurdan. Yên ko ji ber kêra wan filitîbûn, berê xwe dabûn [[binxet|binxetê]].
 
Li wir tevî endamên malbata Cemil paşayan, Hemzeyê MiksîMuksî û Haco AxaîAxa bi navê [[Civata Alikariya Kurdên Belengaz]] komeleyek dameziranddamezrand. Armanca wan ew bû alikariya Kurdên koku ji bakûr revîbûn bikin. Sûrîyê wê demê di bin dagiradagirkeriya [[Fransa|Fransayê]] da bû û têkhiliyêntêkiliyên Fransî û Kemalîstan baş bûn. Ji ber zixtên Tirkan, Fransiyan jî nedixwest ew li Kurdistanê bimînitbimîne. Li Tebaxa sala 1930ê tevî rewşenbîr û serhêldêrênserhildêrên Kurd ên din bi zorê li Şamê hathate bicîhkirin.
Celadet piştî ko hatî Beyrûtê kevt nav tevgera welatparêzên Kurd. Di vê navberê da, hewldanên damezirandina rêxistineka neteweyî jî destpêkiribû.
 
Xebatên siyasî ên bêencam û dorpêçana dewletên serdest berê Celadetî dabû rêyeka din. Rewşa herêmê jî êdî destnedidadest konedida ku Kurd ji bo hevkariyê dewleteka alîgir bibînin an jî serhildaneka neteweyî birêbixin. Hin sedemên din jî koku Celadet her bi rewşekearewşeka nû ve tandabûndehf dabûn, rewşa navxweyî aya Kurdan bû. Di nav Kurdan da xwendin û nivisandin û karê rewşenbirî gelek kêm bû. Li dûmahiyê, ew gehişt bû wê qenaetêbaweriyê koku ji bo şiyarkirina Kurdan divedivê karê rewşenbîrî bikitbike û biryara xwe da.
Piştî tevlîbûna Celadetî, li 5ê Îlona sala 1927ê li [[Lubnan|Lubnanê]] li bajarê [[Bêhemdûn|Bêhemdûnê]] kongreya damezrandina Xoybûnê pêkanî. Di nav damezrênerên Xoybûnê da ji bilî Celadetî rewşenbîrên wekî [[Dr. Nurî Dêrsimî]], [[Qedrî Can]], [[Dr. Nuredîn Zaza]], [[Memdûh Selîm Wanlî]], [[Hemze Bêgê Muksî]], [[Ekrem Cemîl Paşa|Ekrem]] û [[Qedrî Cemîl Paşa]] û serekên herêmî ên wekî [[Haco Axa]], [[Emînê Perîxanê]], [[Mistefa Şahin Begê Berazî]], [[Bedredinê Hebizbinî]] û gelekên din jî hebûn.
 
Li rojên sirgûniya Şamê CeladetîCeladet dest bi karê zimanzanî û afirandina alfûbêyekaelfûbêyeka Kurdî kir. Celadet ji bilî Kurdî bi zimanên Tirki, Erebî, FarsîFarisî, Frensî, Rûsî, Yûnanî, Almanî û Ingîlîzî dizanibû. Li gor fikra Celadetî, ew li encama muqayeseya gelek ziman û elfûbêyan gehiştgihişt hindê koku alfabeyaelfabeya Latînî dikaribû berî li nivîsîna Kurdî vebikitvebike. Ji xwe ew ji sala 1919ê ve xwedî vê baweriyê bû û li Almanyayê li ser [[etîmolojî|etîmolojiyê]] jî xebitîbû.
Yek ji biryarên Xoybûnê ew bû ko ew ji bo piştgiriya serhildana Araratê li herêma sinorê binxetê têkevin nav hewldanên leşkerî.
 
Helbet, ji bo pêkanîna raman û îdealên xwe kovarek ji wî ra lazim bû. Li sala 1931ê ji dewleta Fransî destûr girt koku li Sûrîyê kovarekê derbixitderbixe.
Bi vê armancê Celadet tevî Haco Axaî û [[Resûl Axayê Miheme]] li herêma [[Tor (cihnasî)|Torê]] tevî suwarên Kurd êriş birin ser qereqolên Tirkan.
 
Lê ji ber ko ew negehiştin armancên xwe, Celadetî berê xwe da [[Çiyayê Araratê]] û tevî serhildêrên [[Serhed|Serhedê]] bû. Li dûmahîyê, ev serhildan jî têkçû û wî tevî [[Ihsan Nurî Paşa|Ihsan Nûrî Paşayî]] xwe avêt [[Îran|Îranê]].
 
Li [[Tehran|Tehranê]] Şahê Îranê [[Mehmed Reza Pehlevî]] xwest wî bi hin bertîlan ji tevgera Kurdan dûr bikit û li devereka cîhanê jê ra qonsolosiya Îranê pêşniyaz kir. Ji ber ko Celadetî ew daxwaza Şahî qebûl nekir, ew her wê demê ji Iranê hat derxistin. Piştî Îranê, Celadet demekê li [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bexda|Bexdayê]] ma. Lê [[Inglîz]]an nexwest ew li [[Îraq|Îraqê]] bimînit û rê li wî tengkir. Ew careka din jî bi neçarî zivirî [[Sûrîyê]] û li [[Kurdistana rojava]] xebata xwe meşand.
 
Li wir tevî endamên malbata Cemil paşayan, Hemzeyê Miksî û Haco Axaî bi navê [[Civata Alikariya Kurdên Belengaz]] komeleyek damezirand. Armanca wan ew bû alikariya Kurdên ko ji bakûr revîbûn bikin. Sûrîyê wê demê di bin dagira [[Fransa|Fransayê]] da bû û têkhiliyên Fransî û Kemalîstan baş bûn. Ji ber zixtên Tirkan, Fransiyan jî nedixwest ew li Kurdistanê bimînit. Li Tebaxa sala 1930ê tevî rewşenbîr û serhêldêrên Kurd ên din bi zorê li Şamê hat bicîhkirin.
 
Xebatên siyasî ên bêencam û dorpêçana dewletên serdest berê Celadetî dabû rêyeka din. Rewşa herêmê jî êdî destnedida ko Kurd ji bo hevkariyê dewleteka alîgir bibînin an jî serhildaneka neteweyî birêbixin. Hin sedemên din jî ko Celadet her bi rewşekea nû ve tandabûn, rewşa navxweyî a Kurdan bû. Di nav Kurdan da xwendin û nivisandin û karê rewşenbirî gelek kêm bû. Li dûmahiyê, ew gehişt bû wê qenaetê ko ji bo şiyarkirina Kurdan dive karê rewşenbîrî bikit û biryara xwe da.
 
Li rojên sirgûniya Şamê Celadetî dest bi karê zimanzanî û afirandina alfûbêyeka Kurdî kir. Celadet ji bilî Kurdî bi zimanên Tirki, Erebî, Farsî, Frensî, Rûsî, Yûnanî, Almanî û Ingîlîzî dizanibû. Li gor fikra Celadetî, ew li encama muqayeseya gelek ziman û elfûbêyan gehişt hindê ko alfabeya Latînî dikaribû berî li nivîsîna Kurdî vebikit. Ji xwe ew ji sala 1919ê ve xwedî vê baweriyê bû û li Almanyayê li ser [[etîmolojî|etîmolojiyê]] jî xebitîbû.
 
Helbet, ji bo pêkanîna raman û îdealên xwe kovarek ji wî ra lazim bû. Li sala 1931ê ji dewleta Fransî destûr girt ko li Sûrîyê kovarekê derbixit.
 
Piştî amadekariyan, li 15ê Gulana 1932ê hejmara yekê ya Hawarê gihand xwendevanan. Armanca Mîr Celadet ewe bu ku alfebeya Kurdî latînî bi vê kovarê li seranserê Kurdistanê belav bike. Mîr Celadet li kovara Hawarê de jî diyar kiriye ku ji bo yekxistina alfabeya kurdî çendîn name ji bo Tewfîq Wehbî nivîsandine, lê mixabin tu bersîv wernegirtiye. Ji ber wê yekê jî li kovara Hawarê de dest bi nivîsandina zaravayê Soranî (latînî) kiriye.
[[Wêne:Celadetbedirxan.PNG|thumb|200px|Helbesteke Celadet Êli Bedirxan]]
Piştî amadekariyan, li 15ê Gulana 1932ê hijmara yekê a [[Kovara Hawar|Hawarê]] gihand xwendevanan.
 
Her li wê salê kitêba xwe ya [[gramer|gramerê]] a bi navê ''[[Rêzimana ElfebêElfabê ya Kurdî]]'' çap kir.
 
Celadet Bedirxan li Şamê di rewşeka nebaş da dijiya. Kemalistan li [[Tirkiyê]] dest dabû ser hemî warîdatamal û mulkê malbata wan. Celadet ji ber sedemên aborî mecbûr ma koku dersdêriyamamostetiya zimanê FrensîFransî û parêzerîyêparêzeriyê bikitbike.
 
Ew li kolana Salihiye di odeyekê da dima. Ev ode navenda Hawarê, mêvanxane û cihê razanê jî bû. Çavên wî li bendê bûn koku careka din firsendekêderfetekê bibînitbibîne koku bikaritbikare biçitbiçe Kurdistanê. Lê piştî koku serhildana Malbata [[Eliyê Yûnis]]hathate tefandin, wî famkirfahmkir koku di paşeroja nêz da ew firsendderfet çênabitçênabe.
 
Ji bo vê yekê wî biryara zewacê girt û li sala 1935ê li Şamê bi dotmama xwe [[Rewşen Xanim|Rewşen Xanimê]] ra zewicî. RewşenxanimêRewşen xanimê wê demê dersdêrîmamosteyî dikir.
 
Di zewaca wan da bi navên [[Cemşîd Bedirxan|Cemşîd]] û [[Sînemxan Bedirxan|Sînemxan]] du zaroênzarokên wan çêbûn. HerwihaHer wiha, kurekê wan bi navê SafderSafter jî hîn di yeksaliya xwe da miribû. Keça Rewşenxanê aya ji şûyê (=mêrê) wê yê yekê bi navê [[Useyma]] li ba wan dima. Ji zarokên CeladetîCeladet, Cemşîd li Almanyayê diktorîdoktorî xwend û li sala 1999ê mirçû ser dilovaniya xwe. Ji CemşîdîCemşîd kurek û keçek bi navên KurdoKurd û EvînêEvîn hene. EwKurd li Almanyayê doktorî qedandiye û niha li Almanyayêwir dijînkarê xwe didomîne. Evîn jî çalakvaneka civakiye û ew jî niha li Almanyayê dijî.
 
Her wiha, keça wan Sînemxan niha tevî malbata xwe li Hewlêra paytexta Herêma Kurdistanê dijî. Sînemxan li gel nivîskar û endezyarê neftê Salah Sadallah(Nivîskarekî Kurde û nêzîkî 25 berhemên wî hene) jiyana hevjîniyê pêkaniye û wê jî du zarokên bi Navê Dilnaz û Azad heye. Dilnaz li Zanîngeha Sorbuna Fransa beşa wergeriyê qedandiye û niha jî li gel zarokên xwe (Ciwan, Mîro, Alan) li Parîsê dijî. Azad Endezyarê Elektrikêye û wî jî kurek bi navê Alan heye. Ew jî niha li Qatarê dijî. Sînemxan Bedirxan hewl dide hemû berhemên Bedirxaniyan kom bike û ji nû ve çap bike. Heta niha nêzîkî bîst û pênc berhemên Bedirxaniyan û berhemên hevjîna xwe Salah Sadallah çap kiriye.
Herwiha, keça wan Sînemxan niha tevî malbata xwe li Iraqê, li Bexdayê dijît. Wê li ser dîroka Kurdistanê çend kitêb nivîsîne.
Niha bernameya wê ya herî girîng amadekirina Ansiklopediya Bedirxan e ku îsal 15.05.2011 li roja derxistina kovara Hawarê amadekariyên Ansîklopediya Bedirxan hate ragihandin. Armanca vê Ansîklopediyayê ewe ku hemû berhemên Bedirxaniyan li nav vê ansîklopediyayê kom bike û pêşkêşî xwendevanên Kurdî bike.
Useyma jî niha tevî malbata xwe(sê likeç MisrêŞîrîn, Nesrîn, Ruşen) li QahireyêBeyruta ye.Lubnanê dijîn.
Bi destpêka [[Şerê Cîhanî yê Duyê|Şerê Cîhanî]] zextên siyasî ênsiyasiyên li ser rewşenbîrên Kurd li SûrîyêSûriyê careka din destpêkir. Dewleta FrensîFransî di nav salên 1943ê û 46ê da zorrûniştinabi zorê rûniştina li Şamê li ser CeladetîCeladet ferzkir. Qedexe bû koku ew ji Şamê derbikevitderbikeve. Ev zorrûniştinabi zorê rûniştina li Şamê ji alîyêaliyê rejîma SûrîyêSûriyê ve jî heta 1948ê hathate domandin. Piştî destpêka Şerê Cîhanî yê Duyê CeladetîCeladet dest bi karên rojnamevanîyêrojnamevaniyê kir û li sala 1942ê li Şamê [[Kovara Ronahî]] weşand.
 
PêncPênç hijmarênhejmarên RonahîyêRonahiyê ênyên pêşîn li ser nûçeyên Şerê cîhanî bûn. Di demên paşîn da jî êdi Ronahî kovareka xwerû Kurdî bû û bi nivîsên li ser ziman, wêje û çanda Kurd hatibû xemilandin. Piştî koku li sala 1943ê Hawar hathate sekinandinrawestandin jî, Mîr CeladetîCeladet giranî da ser Ronahiyê.
Useyma jî niha tevî malbata xwe li Misrê, li Qahireyê ye.
 
Hingê brayêbirayê wî, Kamûran, jî li Lubnanê kovareka Kurdî-FrensîFransî bi navê ''[[Roja Nû]]'' derdixist. Serpêhatiya_kovara Ronahî jî heta sala 1945ê1945 ê ajot.
Bi destpêka [[Şerê Cîhanî yê Duyê|Şerê Cîhanî]] zextên siyasî ên li ser rewşenbîrên Kurd li Sûrîyê careka din destpêkir. Dewleta Frensî di nav salên 1943ê û 46ê da zorrûniştina li Şamê li ser Celadetî ferzkir. Qedexe bû ko ew ji Şamê derbikevit. Ev zorrûniştina li Şamê ji alîyê rejîma Sûrîyê ve jî heta 1948ê hat domandin. Piştî destpêka Şerê Cîhanî yê Duyê Celadetî dest bi karên rojnamevanîyê kir û li sala 1942ê li Şamê [[Kovara Ronahî]] weşand.
 
Mîr Celadet di jiyana xwe ya rewşenbîrî da ji bilî xebatên kovarderxistinêkovar derxistinê gelek kitêb jî nivîsînçnivîsîn. HerwihaHer wiha, ji bilî kovarên koku wî derdixistin, di gelek kovarên Kurdî û yên zimanên din da jî nivîsiye. Ji ber tengasiyên aborî, Mîr CeladetîCeladet li sala 1950ê li gundê Hecanê, koku nêzî Şamê bû, dest bi karê zîraetêçandinê kir. Ji bo debara malbata xwe, ew mecbûr mabû karekî wiha bikitbike.
Pênc hijmarên Ronahîyê ên pêşîn li ser nûçeyên Şerê cîhanî bûn. Di demên paşîn da jî êdi Ronahî kovareka xwerû Kurdî bû û bi nivîsên li ser ziman, wêje û çanda Kurd hatibû xemilandin. Piştî ko li sala 1943ê Hawar hat sekinandin jî, Mîr Celadetî giranî da ser Ronahiyê.
 
HerçindHer eçende gelek hevalên wî yên dewlemend hebûn û wan dixwest alîkariya wî bikin jî, wî alîkarî qebûl nedikir. Li Gundê Hecanê ji bo avdana pembûyê araziyênzeviyên koku diajot bîreka mezin kola. Di nameyên koku ji malbata xwe ra dinivisîndinivisîne navê wê bîrê danîbû ''[[Bîra Qederê]]''.
Hingê brayê wî, Kamûran, jî li Lubnanê kovareka Kurdî-Frensî bi navê ''[[Roja Nû]]'' derdixist. Serpêhatiya_kovara Ronahî jî heta sala 1945ê ajot.
 
Mîr Celadet li 15'ê Tîrmeha sala 1951ê li gundê Hêcanê nêzîkî Şamê çû ser dilovaniya Xwedê û laşêtermê wî li kêleka bapîrê wî, Mîr Bedirxanî, li Goristana Şêx [[Mewlana Xalid]]êXalidê [[Nexşbendî]]Nexşebendî li taxa Kurdan li Şamê hathate veşartin.
Mîr Celadet di jiyana xwe ya rewşenbîrî da ji bilî xebatên kovarderxistinê gelek kitêb jî nivîsînç Herwiha, ji bilî kovarên ko wî derdixistin, di gelek kovarên Kurdî û yên zimanên din da jî nivîsiye. Ji ber tengasiyên aborî, Mîr Celadetî li sala 1950ê li gundê Hecanê, ko nêzî Şamê bû, dest bi karê zîraetê kir. Ji bo debara malbata xwe, ew mecbûr mabû karekî wiha bikit.
 
Li van salên dawî de hinek nûçe derdikevin ku qaşo Celadet Bedirxan ji aliyê dezgehê hewalgiriya(îstîxbarata) dewleta Suriye ve hatiye kuştin. Lê belê heta niha tu belgeyek di vî derbarî de tûneye û zarokên Mîr Celadet (Sînemxan û Useyma Bedirxan) jî di vî derbarî de didin zanîn ku ev nûçe bê bingehin û ji gote gotan pêkhatiye.
Herçind e gelek hevalên wî yên dewlemend hebûn û wan dixwest alîkariya wî bikin jî, wî alîkarî qebûl nedikir. Li Gundê Hecanê ji bo avdana pembûyê araziyên ko diajot bîreka mezin kola. Di nameyên ko ji malbata xwe ra dinivisîn navê wê bîrê danîbû ''[[Bîra Qederê]]''.
 
Têbînî: Ev jiyanname ji aliyê Sînemxan Celadet Bedirxan ve hatiye serrastkirin.(17.07.2011)
Mîr Celadet li 15'ê Tîrmeha sala 1951ê li gundê Hêcanê nêzîkî Şamê çû ser dilovaniya Xwedê û laşê wî li kêleka bapîrê wî, Mîr Bedirxanî, li Goristana Şêx [[Mewlana Xalid]]ê [[Nexşbendî]] li taxa Kurdan li Şamê hat veşartin.
 
== Berhem ==
Bikarhênerê bênav