Cudahiya di navbera guhertoyên "Kezeb" de

6676 bayt lê hatin zêdekirin ,  berî 1 salê
Hê pirtir zanyarî, çavkanî û wêneyên kurdîkirî li gotarê hat zêdekirin.
B
(Hê pirtir zanyarî, çavkanî û wêneyên kurdîkirî li gotarê hat zêdekirin.)
{{Infobox Anatomy
| Name = Kezeba reşKezeb
| Latin = Jecur, iecur ([[Zimanê yewnanî|Grêkî]]: Hepar)
| GraySubject = 250
| GrayPage = 1188
| Image = Leber Schaf.jpg
| Caption = Kezeba [[mih]]ê: 1 − Pişka rastrastê <br />
2 − Pişka çepçepê<br />
3 − Pişka dûvî<br />
4 − Pişka çargoşî <br />
5 − [[Xwînbera kezebê]] û [[derîdemarderîxwînhêner]]<br />
6 − [[Lîmfegirê]] <br />
7 − [[Zeravdank]]
| Image2 = Surface projections of the organs of the trunk.png
| Caption2 = Endamên [[laşqolik]]ê, jê kezeb xuya dike di navendê.
| Width = 240
| Precursor = [[Foregut]]
| System = [[Sîstema herisê ya mirov|Sîstema herisê]]
| Artery = [[Hepatic artery proper|Xwînbera kezebê]]
| Vein = [[Xwînhênera kezebê]] û [[derîxwînhênera kezebê]]
| Nerve = [[Celiac ganglia]] û [[vagus nerve]]<ref>{{GeorgiaPhysiology|6/6ch2/s6ch2_30}}</ref>
| Lymph =
| MeshName = Liver
| MeshNumber = A03.620
| DorlandsPre =
| DorlandsSuf =
}}
 
'''Kezeb'''<ref>Kovara kurmançî, instituta kurdî li paris</ref>, '''kezeba reş'''<ref>Hüseyin Bektaş, Anatomiya bedena mirovan</ref> an jî '''ciger''' (bi [[îngilîzî]]: ''liver''), (bi [[zimanê yewnanî]]: Hepar)
[[Wêne:Liver.png|thumb|Kezeba reş a mirovî (bi [[îngilîzî]]: ''liver'')]]
'''Kezeb'''<ref>Kovara kurmançî, instituta kurdî li paris</ref>, '''kezeba reş'''<ref>Hüseyin Bektaş, Anatomiya bedena mirovan</ref> an jî '''ceger''' endamek di laşê mirov û ajalên movikdar e. Ew endameke navendî ye bo keristeguhartin (''metabolism''). Hemî keristeyên (xwirak) ku di rûviyan de tên wergirtin, di kezebê de tên pêvajotin û tiştên jehrî tên vekêşandin.
 
[[Wêne:Anatomy_Abdomen_Tiesworks_ku.jpg|thumb|300px|Di nav zikekelênê de cihê kezebê.]]
== Cih û pêkhatiyaPêkhateya kezebê ==
Kezeb li aliya jor rast di zik de, li bin [[perdaya navbirrê]] ye. Ew navbara 1500-2000 g giran e. Kezeb ji derve çar parçe xuya dikin:
Kezeb li aliyê rastê çaryeka jorê ya zikeklênê de li bin navpençikê de cih bûye. Giraniya kezebê bi qasî 1 heta 2 kîlogram e<ref name="Human anatomy"/>. Kezeb rijênî herî gewrê ya laş e<ref name="OpenStax, Anatomy & Physiology">OpenStax, Anatomy & Physiology, OpenStax ,2013
* Pişka rast (''lobus dexter'')
[https://openstax.org/details/books/anatomy-and-physiology]</ref>. Kezeb ji aliyê jor ve wekî du pişkên serekê, pişka çepê û pişka rastê xuya dibe, lê kezeb ji aliyê rûyê jêr ve çar pişkî xuya dibe<ref name="OpenStax, Anatomy & Physiology"/><ref name="Human anatomy">McKinley, Michael P.(2010) Human anatomy.3rd ed. McGraw-Hill Higher Education ISBN 978–0–07–337809–1 </ref> . Her pişkên kezebê jî ji gellek pişkokên hê hûriktir ên şeşgoşeyî pêk tê. Derîxwînhênera kezebe (hepatic portal vein) bi navbeynkariya tora mûlûleyên xwînê ji coga herisê, Ji xeynî çewrî, hemû xurekên herisbûyî di nav xwînê de diguhezîne kezebê<ref name="Leland G">Johnson, Leland G. (1987 )Biology. 2nd ed., Wm. C. Brown,. ISBN 0-697-04972-8 </ref>. Di nav pişkên kezebê de xwîn tê parzûnkirin<ref name="Human biology"/>. Li gor pêdiviya laş, xurek di kezebê de tê embarkirin an jî guhertin. Heke di nav laş de kêmasiya xurek hebe, vê gavê kezeb xurekan embar nake, tevlê xwînê dike. Ji boy heriskirinê, karê serekê ya kezebê berhemkirin û derdana zeravê ye<ref name="Villee"/>. Herisa mekanîk a çewrî bi alîkariya zeravê rû dide. Kezeb rojê bi qasî 1.5 lître zerav berhem dike. Zerav xwê û asîdên zeravê lixwe digire. Kezeb xwêyên zeravê ji kolesterolê çê dike. Xwêyên zeravê çewrî bi awayek mekenîk perçe dike ji boy çewriyên hûriktir<ref name="Human Biology.">Starr, C., & McMillan, B. (2010). Human Biology. Boston, MA: Cengage Learning. </ref>
* Pişka çep (''lobus sinster'')
. Hinek ji kolesterola nav zeravê tevlê pîsayî dibe û bi derketina destavê, ji laş tê avêtin.
* Pişka çargoşî (''lobos quadratus'')
* Pişka dûvî (''lobus cautatus'')
 
== PişkênErka kezebê ==
li gorra çeqên [[derîxwînhêner]]ê di hindirrî kezebê 8 parçikên (''segment'') kezebê hene:
Metabolîzmaya karbohîratan
Yek ji karê serekê ya kezebê, rêkxistina asta mijera glukoza xwînê ye. Piştî xwarinê rêjeya glukoza xwînê berz dibe, kezeb bi navbeynkariya hormona însulunê, hinek glukozê diguherîne boy glîkojenê<ref name="Leland G"/>. Bi vî awayê glukoza xwînê dadikeve asta asayî. Dema mirov birçî ye, asta glukoza xwînê ji rêjeya asayî kêmtir dibe. Vê gavê hormona glukagonê, kezebê hander dike ji boy perçekirina glîkojen û bi destxistina glukozê<ref name="Villee">Villee, Claude Alvin, et al.( 1989) Biology. 2nd ed., Saunders College Publishing. ISBN 0-03-023417-4 </ref> . Glukoza bi destketî ji kezebê belavê laş dibe û asta glukoza xwînê derdikeve asta asayî<ref name="Leland G"/>.
 
=== Metabolîzmaya çewrî ===
Pişka çep:
Çewriyên embarkirî di kezebê de tê guhertin û ji boy destxistina ATP tê bikaranîn.
* Segment I –parçeya dûvî
 
* Segment II – parçika duyem (kêleka jorîn)
=== Metabolîzmaya proteînan ===
* Segment III – parçika sêyem (kêleka jêrîn)
 
* Segment IV – parçeya çargoşî
Protein ji asîden amînî tên çêkirin. Gava asîdên amînî bi bendê peptîdî li hev tên girêdan, ji hin asîdên amînî beşa nîtrocenî(koma amînê) tê dûrxistin, ji van beşên nîtrocenî di kezebê de ure tê çêkirin<ref name="Human biology"/>. Ure madeyek jehravî ye, bi alîkariya gurçikan, di nav mîzê de ji laş tê dûrxistin.
Kezeb ji asîdên amînî beşa nîtrocenî diqetîne, ev beşê bi molekulên karbohîdradî ve girê dide û ji vana asîdên amînî yên nebingehîn çê dike.
Kezeb ji asîdên amînî proteînên plazmaya xwînê çê dike. Albumîn, globulîn û proteînên ji boy xwînmeyînê mînakên proteînên plazmayê ne<ref name="Human biology"/>.
 
=== Perçekirina xirokên sor û bergiriya li dij hokarê nexweşiyê ===
Di kezebê de xaneyên hellûşênera gewre yên kezebê heye. Van xaneyan wekî xaneyên Kupffer tên bi navkirin. Xaneyên hellûşêner li dij hokarên nexweşiyê bergiriyê dabîn dikin. Herwiha evan xaneyan di kezebê de xirokên sor ên mirî jî perçe dike, hesinê nav hemoglobîna xirokên sor embar dike. Xirokên sor ji xeynî kezebê li moxê hestî û li sipilê jî tê têkşikestin.
<ref name="Anatomy and physiology"/>
=== Ji derman û madeyên jehravî, dûrxistina jehrê ===
Li gel alkol, paşmayiyên hokarên nexweşiyê, hin derman û xurek madeyên jehravî lixwe digirin. Kezeb hewl dide ku jehra nav laş bêbandor bike û ji laş dûr bixe.
[[Wêne:Liver_01_animation1.gif|thumb|300px|Kezeb li aliyê rastê çaryeka jorê ya zikeklênê de li bin navpençikê de cih bûye.]]
=== Guherandina amoyakê ===
Dema asîdên amînî di nav xaneyê de tê perçekirin , li gel karbona dîoksîd, amonyak(NH3) jî peyda dibe. Amonyak ji boy xaneyên laş, bi taybet ji boy xaneyên koendama demar ,madeya jehravî ye. Amonyak bi navbeynkariya xwînê ber bi kezebê ve tê guhestin<ref name="Human Biology."/>. Kezeb amonyakê diguherîne ure yê<ref name="Leland G"/>. Ure li gor amonyakê he kêmtir ziyanbexş e.
 
=== Dawîanîna çalakiya hormonan ===
Hormonên wek însulîn, glukagon, kortîzol, aldesteron, tîroîd û hormonên zayendê ,piştî cihanîna erka xwe ji aliyê xaneyên kezebê ve tê perçekirin<ref name=" Anatomy and physiology">Waugh, A., Grant, A., Chambers, G., Ross, J. S., & Wilson, K. J. (2014). Ross and Wilson anatomy & physiology in health and illness 12th ed.</ref> .
 
=== Embarkirin ===
Kezeb, glîkojen,hesin, mis(paxir), vîtamînên wekî vîtamîna A, D, E, K û B12 embar dike<ref name="Anatomy and physiology"/><ref name="Human biology"/>.
 
=== Derdana zeravê ===
Xaneyên kezebê zeravê berhem dike û der dide. Şileya zeravê ji xwêyên zeravê, pîgmentên(madeya rengdar) zeravêû kolesterolê pêk tê.
 
== XwînborriyênNexweşiyên kezebê ==
Di rewşa asayî de xane û şaneyên kezebê dikarin xwe bi hêsanî nû bikin. Lê hin nexweşî rê li ber xwe nûkirinê digire.
=== Hewkirdina kezebê ya vîrusî ===
ji ber vîrusan kulbûna(hewkirdin) kezebê , wekî nexweşiya hepatît bi nav dibe. pênç cureyên nexweşiya hepatît heye. Hokarên kulbûna kezebê vîrus in. Li gor cureya virus nexweşiya kulbûna kezebê jî wekî hepatît A, hepatît B, hepatît C, hepatît D û hepatît E tê bi navkirin. Di nav gel de nexweşiya kulbûna kezebê (hewkirdina kezebê) wekî nexweşiya zerikê jî bi nav dibe. Lê zerikî bi tena serê xwe nexweşî nîn e, yek ji nîşanên nexweşiya kezebê ye.
Vîrusa Hepatît A bi gelemperî di nav xurek û ava bi pîsayiya nexweşên bi hepatît A yê têkilbûye, tûşî mirov dibe<ref name="Anatomy and physiology"/>. Vîrusa hepatît B bi riya xwîn guhestinê, an jî derzî û dermanên tûşî vîrusê bûne derbasî mirov dibe. Herwiha bi mirovê nexweş re pêwendiya sêksî jî dibe sedema nexweşiya kulbûna kezebê ya cureya B yê. Li cîhanê nexweşiya hepatît B, ji nexweşiya AIDSê( nîşana nemana bergiriya destketî) hê pirtir mirov nexweş xistiyê û nav mirovahî de belav bûye<ref name="Human biology">Sylvia S. Mader, D., & Windelspecht, M. (2015). Biology (12th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education. </ref>.
Vîrusa hepatît C bi gelemperî ji xwîna nexweşên bi vî nexweşiyê tûşî mirov dibe. Dibe ku hepatît C rê li ber şêrpenceya kezebê û mirinê veke.
Ji boy hepatît A û B yê kutan(vaksîn) heye, lê ji boy hepatît C kutan tune.
 
=== Sîroz ===
[[Wêne:Liver_Cirrhosis_ku.png|thumb|300px]]
Sîroz yek ji nexweşiyên kezebê ye. Bi nexweşiya sîrozê, peşî li kezeb çewrî zêde dibe, paşê şaneyên kezebê diguherin û neçalak dibin. Ji şaneyên kezebê şaneyêk rîşalî yên bestereşane (fibrous scar tissue)peyda dibe.Şaneyên kezebê req dibe. Xane û şaneyên kezeba bi nexweşiya sîrozê, erka kezebê ya ji boy laş bi cih naynin<ref name="Human anatomy"/>. Bi gelemperî kesên zêde alkol vedixwin bi nexweşiya sîrozê dikevin<ref name="Human biology"/>.Lê nexweşiya hepatît jî rê li ber sîrozê ve dike.
 
==== Hin nîşanên nexweşiya sîrozê ====
Kesên bi nexweşiya sîrozê ne, kezeba wan bilîrubînê ji laş dûr naxe, bilirubîn di nav şaneyên laş de berhev dibe. Bilirubin bi rengê zer e, ji perçebûna xirokên sor çê dibe<ref name="OpenStax, Anatomy & Physiology"/>. Mirovên bi vî nexweşiyê ne, zerikî dibin. Zerikbûn bi taybet li çermê mirov û sipîka çav de rû dide, sedema zerikbûnê madeya bilirubîn e.
 
Nexweşiya avbendî(bi ingilîzî;edema)
Di laşê mirovên bi nexweşiya sîrozê de av tov dibe. Li gel tevahiya laş, bi taybet şilemenî li derdora kezebê li zikê mirov de hê pirtir berhev dibe, loma zikê mirov diwerime. Ev rewş wekî avbendî bi nav dibe. Kezeba bi nexweşiya sîrozê, bi têra xwe proteîna albumîn berhem nake ev kêmasî dibe sedema avbendiyê<ref name="Human anatomy"/>.
 
Pişka rast:
* Segment V – parçika pênçem (jêrin pêşî)
* Segment VI – parçika şeşem (jêrin paşî)
* Segment VII – parçika heftem (jorin paşî)
* Segment VIII – parçika heştem (jorin pêşî)
 
== Xwînborriyên kezebê ==
Bi rêyê du xwînboriyan xwîn dikeve kezebê, [[xwînbera kezebê]] û [[derîxwînhêner]] ya ku xwîn ji endamên hinavê zik dihêne loma jê re derîxwînhêner tê gotin.
 
Xwîn ji kezebê bi riya [[xwînhênera kezebê]] derdikeve.
 
== Çavkanî ==
{{çavkanî|2}}
 
== Girêdanên derve ==
{{Anatomiya lawiran}}
{{Sîstema herisê}}
 
[[Kategorî:Kezeba reş]]
[[Kategorî:Endam (biyolojî)]]
1470

guhartin