Cudahiya di navbera guhertoyên "Xwînber" de

3 bayt hatine jêbirin ,  berî 1 salê
B
kurteya guhartinê tune ye
B
B
'''Xwînber''' an jî '''lûleya xwînber''' (bi îngilîzî: ''artery'') cureyekî lûleyên xwînê ye.
Xwîna malikênzikokên dil, bi sîstola dil (bi girjbûna malikanzikokan) ji [[dil]] diherike nav lûleyên xwînê û belavê [[Şane (biyolojî)|şaneyên]] laş dibe. Ev lûleyên ku xwînê ji dil dûr dixin wekî xwînber bi nav dibin. Bi gelemperî, dîwarê hemû xwînberan stûr e<ref name="Campbell"/>, lê ji ber [[pestoya xwînê]], dîwarên xwînberên nêzikê dil hê pirtir stûr e<ref name="OpenStax, Concepts of Biology"> OpenStax CNX. Mar 22, 2018 p 460 [http://cnx.org/contents/b3c1e1d2-839c-42b0-a314-e119a8aafbdd@9.39.]</ref> . [[Şahxwînber]](Aort), xwînbera pişikan û xwînberên nezikê van xwînberan, wekî xwînberên qayîşokî tê binavkirin<ref name="OpenStax, Concepts of Biology"/>. Hê pirtir rîşalên qayişokî di nav dîwarê xwînberên qayişokî de cih digire.
. [[Şahxwînber]](Aort), xwînbera pişikan û xwînberên nezikê van xwînberan, wekî xwînberên qayîşokî tê binavkirin<ref name="OpenStax, Concepts of Biology"/>. Hê pirtir rîşalên qayişokî di nav dîwarê xwînberên qayişokî de cih digire.
 
== Dîwarê xwînberan ==
=== Çîna hundir(Tunica intima) ===
 
Ev çîna lûleyê, ji qorên [[rûkeşe şane]](şaneya rûkeş), [[bestere şane]](şaneya bester) û rîşalên qayişokî pêk tê. Rûkeşe şane ji rêzek(qorek) xaneyên epîtelî yên pahn pêk tê. Ne tenê xwînber, lê hundirê hemû cure lûleyên xwînê bi rêzek xaneyên epîtelî ve hatiye niximandin. Ev beşa şaneya epîtelî(rûkeşe şane) wekî endotelîum tê binavkirin. Çîna endotelîum ji lûleyên xwînê, hetanê guhik û malikênzikokên dil didome<ref name="OpenStax, Concepts of Biology"/>. Rûyê endotelîumê hilû ye, loma xwîn bi hêsanî di nav dil û lûleyên xwînê de diherike. Ango edotelîum, rê li ber lêkxişana navbera [[xwîn]] û lûleyên xwînê digire. Li binê endotelîumê de pêkhateyek bi navê perdeya binyat(Basement membrane) heye. Ev pêkhate endotelîumê bi qata bestere şanê yê ve girê dide û dîwarê lûleyan zexm dike. [[Xane]]yên endotelîumê, madeyen pewîst, yên wekî xurek, av, oksîjen û hvd bi navbeynkariya perdeya binyat, ji bestereşaneyê digire. Beşa dawî ya çîna hundir ji qata rîşalên kayişokî(elastic fibers) û [[rîşalên kollogenî]](collagenous fibers) pêk tê. Bi hebûna van rîşalan, dîwarê lûleya xwînê hê pirtir zexmtir û qayîşokî dibe. Her wisa eger ji ber bîrîndarbûnê, zîyanek bigihîje lûlelyan û xwîn ji lûleyê biçe, rîşalên kollogenî alîkariya [[xwînmeyîn]]ê jî dike.
 
=== Çîna navîn(Tunica media) ===
Ev çîna dîwarê lûleya xwînê, ji bestereşaneyê pêk tê. Bi gelemperî ji rîşalên kollogenî pêk tê. Li dîwarê xwînberan de li gel rîşalên kollogenî, hin rîşalên qayişokî jî cih digire. Çîna derve, xwînberan bi şane û endamên derdor ve girê dide. Bi vî awayê cih û şiklê xwînberan naguhere, sabît dimîne. Li ser xwînber û xwînhênerên gewre de hin lûleyên zirovok hene. Wan lûle wekî, lûleyên lûleya( vasa vasorum) bi nav dibe<ref name="OpenStax, Concepts of Biology"/>. Dîwarê xwînber û xwînhêneran stûr e û ji çendan çîna pêk tê, pêdiviya xaneyan bi madeyên nav xwînê heye. Lûleyên lûleya, madeyên pêwîst, yên wekî oksîjen, xurek, [[hormon]] av û hvd. di nav xwînê de digihînin [[xane]] û [[şane]]yên li dîwarê lûleyên xwînê.
 
== BinavkirinaNavkirina xwînberan ==
[[Wêne:2101_Blood_Flow_Through_the_Heart_ku.jpg|thumb|300px|Binavkirina xwînberan]]
Şahxwînber(Aort) xwînbera sereke ye<ref> Brainard J., Henderson R. (2013) CK-12's College Human Biology FlexBook. CK-12 Foundation, [https://www.ck12.org] </ref> . Şah xwînber ji zikokê çep a dil dirêjî laş dibe, ji xeynî xwînbera pişikan, hemû xwînber û xwînberok ji şahxwînberê şax dibin. Bi gelemperî xwînber navê xwe ji [[endam]] an jî [[Şane (biyolojî)|şaneyan]] digirin. Wekî mînak; xwînbera kezebê, xwînbera pişikan. Ango xwînber ,xwînê ji dil digihîjîne kîjan endamê , navê wê endamê digire. Gava mirov dibêje xwînbera gurçikê, diwê mirov wisa fahm bike; “xwîna ji dil derketiye, ber bi gurçikan ve diherike”
. Şah xwînber ji malika çep a dil dirêjî laş dibe, ji xeynî xwînbera pişikan, hemû xwînber û xwînberok ji şahxwînberê şax dibin. Bi gelemperî xwînber navê xwe ji [[endam]] an jî [[Şane (biyolojî)|şaneyan]] digirin. Wekî mînak; xwînbera kezebê, xwînbera pişikan. Ango xwînber ,xwînê ji dil digihîjîne kîjan endamê , navê wê endamê digire. Gava mirov dibêje xwînbera gurçikê, diwê mirov wisa fahm bike; “xwîna ji dil derketiye, ber bi gurçikan ve diherike”
Xwînber her ku ji dil dûr diçin teng dibin, pêşî dibin xwînberok, xwînberok jî hê pirtir şax didin û lûleyên ziravok, ango [[Mûlûleya xwînê|mûlûleyan]] pêk tînin.
 
== Hin taybetmendiyên xwînberan ==
[[Wêne:Cisnienie_nadgarstek_zegarek_002.JPG|thumb|250px|Ji dîwarên xwînberan jimartina dillêdanê]]
Pestoya xwînê ya nav xwînberan berz e. Heke ziyanek bigihîje xwînberan ,rawestandina xwînçûyînê gelek dijwar e. Ji ber vî sedemê, hemû xwînber ji çerm dûr, di nav kûrahiya şaneyên laş de dirêj dibin. Ev lûleyên ku li bin çermê dest û mil û çîpên mirov de dixuyê, ne xwînber, lê xwînhêner in. Di laşê mirov de, ji bilî xwînbera pişikan, hemû xwînber, xwîna têroksîjenî diguhezînin şane û [[xane]]yên laş. Xwînbera pişikan xwîna kêmoksîjenî diguhezîne pişikan. Pestoya xwînê ya nav xwînberan li gor [[Dil|çerxa dillêdanê]] diguhere. Dema sîstola dil de pestoya nav xwînber berz e,loma xwînber fire dibe. Dema dîastola dil de pestoya xwîna nav xwînberê nizm dibe û xwînber teng dibe<ref name="Campbell">Campbell, Neil A., and Jane B. Reece. Biology. 8th ed., Pearson Education, Inc., 2008. ISBN 978-0-8053-6844-4</ref> . Ji guherîna pestoya ser xwînberên li zend, li stu,li çîp de mirov dikare kutana dil seh bike, an jî hejmara dillêdanê bihejmirê .
Di laşê mirov de, ji bilî xwînbera pişikan, hemû xwînber, xwîna têroksîjenî diguhezînin şane û [[xane]]yên laş. Xwînbera pişikan xwîna kêmoksîjenî diguhezîne pişikan.
Pestoya xwînê ya nav xwînberan li gor [[Dil|çerxa dillêdanê]] diguhere. Dema sîstola dil de pestoya nav xwînber berz e,loma xwînber fire dibe. Dema dîastola dil de pestoya xwîna nav xwînberê nizm dibe û xwînber teng dibe<ref name="Campbell">Campbell, Neil A., and Jane B. Reece. Biology. 8th ed., Pearson Education, Inc., 2008. ISBN 978-0-8053-6844-4</ref> . Ji guherîna pestoya ser xwînberên li zend, li stu,li çîp de mirov dikare kutana dil seh bike, an jî hejmara dillêdanê bihejmirê .
 
 
1580

guhartin