Cudahiya di navbera guhertoyên "Hewlêr (paytext)" de

12.538 bayt lê hatin zêdekirin ,  20 adar
kurteya guherandinê tune ye
B (→‎top: Bot: {{{koordînat}}})
'''Hewlêr''' (bi [[erebî]]: أربيل, ''Arbīl'') [[paytext]]a [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê|Herêma Federal a Kurdistanê]] ye û yek ji bajarên herî mezin ê Kurdistanê ye. Li Hewlêrê zêdeyi du milyon kes dijîn.
Hewlêr di dîrokê de gelek caran bûye qada [[şer]]. Dîroka wê digihije hetanî 1800 salî zêdetir.
 
Mirovî li Hewlêrê dibe ku di hezarsala 5-an B.Z de vedibe, ku ev yek bajarî bike yek ji [[Navnîşa bajarên kevnar ên bi berdewamî dijîn|kevintirîn deverên domdar ên]] li cîhanê8.<ref name="Novice2">{{Cite journal|last=Novice|first=Karel|date=2008|title=Research of the Arbil Citadel, Iraq, First Season|journal=Památky Archaeological|issue=XCIX|pages=259–302}}</ref> Li navenda bajêr [[Kela Hewlêrê]] kevnare yê Hewlêrê ye. Zûtirîn referansa dîrokî ya herêmê bi Dîroka Sêyemîn Ur ya [[Sumer]], dema ku [[Şulgî|Shah Shulgi]] behsa bajarê Urbilum dike. Piştre bajar ji hêla [[Suryanî|Asûriyan]] ve hat dagirkirin.<ref name="villard2">{{Harvnb|Villard|2001}}</ref><ref name="Hamblin2">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=en9tzr1-VM4C|title=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC|last=Hamblin|first=William J.|publisher=[[Routledge]]|year=2006|isbn=0-415-25589-9|page=111|author-link=William J. Hamblin}}</ref>
 
Hewlêr parçeyekî bingehîn yê ku Padîşahiya bû [[Împeratoriya Asûr|nav Asûrya]] yê bi BZ sedsala 21'emîn de bi riya ji dawiya sedsala bz heftan de, piştî ku ew ji aliyê hatibû girtin û [[Gutî]], û ew li .Erdoğan Assyrian şiklên wek ''Urbilim,'' ''Arbela'' û ''Arba-Ilu'' hat naskirin. Piştra vê yekê, ew beşek ji parêzgeha jeopolîtîkî ya Aşûrî di binê gelek împaratoriyan de bû, di nav de [[Mêd|Împeratoriya Medan]], [[Împeratoriya Hexamenişî]], [[Keyaniya Makedonî]], [[Împeratoriya Seleukî]], Împeratoriya Ermeniyan, [[Împeratoriya Eşkanî]], [[Assyria (parêzgeha Roman)|Asûrî Roman]] û [[Împeratoriya Sasanî]] (Asōristān), û her weha wekî paytexta dewleta eşîrî8 ya [[Hezewan]] di navbera nîv-sedsala B.Z û destpêka sedsala duyem a.z.
 
Li dû dagirtina Farisan a misilmanan, êdî ew herêmek yekîtî nebû û di [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de, bajar ket bin destê imparatoriyên Seljuk û [[Împeratoriya Osmanî|Osmanî]].<ref>Georges Roux – Ancient Iraq</ref>
 
Muzexaneya arkeolojî ya Hewlêrê berhevkirinek mezin a hunerên pêş-Islamî, bi taybetî hunera Mezopotamya, û navendek ji bo projeyên arkeolojîk li wê deverê ye.<ref name="ReferenceA">'Directorate Antiquities of Erbil's Guide' Brochure produced by General Directorate of Antiquities, KRG, Ministry of Tourism</ref> Bajar wekî Encumena Turîzmê ya Ereb 2014 wekî paytexta Turîzma Ereb hate binavkirin.<ref>[http://cabinet.gov.krd/a/d.aspx?l=12&a=45887 Erbil named 2014 Arab Tourism Capital]. Retrieved 30 January 2014</ref><ref>[http://rudaw.net/english/opinion/23122013 "Erbil: Kurdish City, Arab Capital"], Rudaw. Retrieved 30 January 2014</ref> Di Tîrmeha 2014-an de, Kela Hewlêrê wekî [[Kelepora Cîhanê|cîhek mîrateya cîhanî hate qewirandin]].
 
Pişti şerê sala 1991 herêm kete bin kontrola kurdan de û di sala 1992an de ji bo cara pêşîn Parlementa Herêmê hate hilbijartin.
 
Dema ku [[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]] (''Arbil International Airport'') vebû, dê aliyê bazirganiyê de Hewlêr pir bi nav û deng û zengîn bû.
 
== Etîmolojî ==
''Hewlêrê'' li behs kirin [[ Zimanê Sumerian|Sumerian]] nivîsarên pîroz ên hezarsaliya sisiyan wek ''Urbilum,'' ''Urbelum'' an ''bi sûrekê,''<ref name="Hamblin3">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=en9tzr1-VM4C|title=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC|last=Hamblin|first=William J.|publisher=[[Routledge]]|year=2006|isbn=0-415-25589-9|page=111|author-link=William J. Hamblin}}</ref> ku xuya dike ji bo ku ji ''Arbilum'' derket.<ref name="Khan2">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=we7Q1AxbiOYC&pg=PA2|title=A grammar of neo-Aramaic: the dialect of the Jews of Arbel, Part 1, Volume 47|last=Khan|first=Geoffrey|publisher=BRILL|year=1999|isbn=978-90-04-11510-1|page=2|author-link=Geoffrey Khan}}</ref> Dûv re, Akkadiyan û Asûrî ji hêla etîmolojiyek folklorîk ve navê xwe wekî ''arba'ū ilered danîn'' (''çar xwedê'').<ref name="Khan2" /> Bajar bû navendek ji bo xwedîkirina xwedêgiravî Mezopotamya [[Înanna]]. Di demên klasîk de bajar wekî ''Arbela'' dihat nas kirin (Koinē), ji navê forma [[Zimanê suryanî|Suryanî]]. Bi [[Farsiya kevn]], li bajarê Arbairā hat gotin.<ref>{{Cite web|url=http://www.iranicaonline.org/articles/arbela-assyrian-arbailu-old|title=Iranica: Arbela|date=|publisher=Iranicaonline.org|access-date=21 May 2012}}</ref>
 
Îro, navê kurda nûjen a bajêr, ''Hewlêr'', ji hêla pirjimarîya metatûyên konsonantan ve, bi navê ''Arbel'', têkçûyînek xuya dike.<ref name="Khan22">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=we7Q1AxbiOYC&pg=PA2|title=A grammar of neo-Aramaic: the dialect of the Jews of Arbel, Part 1, Volume 47|last=Khan|first=Geoffrey|publisher=BRILL|year=1999|isbn=978-90-04-11510-1|page=2|author-link=Geoffrey Khan}}</ref>
 
== Dîrok ==
[[Wêne:Clock_of_Erbil.jpg|girêdan=https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AAne:Clock_of_Erbil.jpg|alt=|thumb]]
Di dema dagirkirina hêzên koalîsyonê yê Iraqê de, êrîşên sporadîk gihîştin Hewlêrê. Êrîşên bombeyî Parallel dijî Eid pîrozbahiya 109 kesan, 1 reşemî 2004 de hatine kuştin.<ref name="arab-2-feb-2004">{{Cite news|url=http://www.arabnews.com/node/243882|title=Twin Bombings Kill 56 in Irbil|last=Al-Nahr|first=Naseer|date=2 February 2004|website=Arabnews.com|access-date=11 May 2015}}</ref> Berpirsyarî ji hêla Ansar al-Sunnah ve hat îdîakirin,<ref name="arab-2-feb-2004" /> û hate diyarkirin ku ew bi Ansar al-Islam re hevahengî ye. Bombrişek xwekujî ya di 4 Gulan 2005 de 60 sivîl kuştin û 150 kesên din jî birîndar kirin li derveyî navendek vekolîna polîs.<ref name="nyt-5-may-2005">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2005/05/05/international/middleeast/05iraq.html?pagewanted=all|title=60 Kurds Killed by Suicide Bomb in Northern Iraq|last=Jaff|first=Warzer|last2=Oppel Jr.|first2=Richard A.|date=5 May 2005|website=The New York Times|access-date=11 May 2015}}</ref>
 
[[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]] di 2005-an de li bajar hate vekirin.
 
Di 2015-an de, Dêra Asûrî ya Rojhilat kursiya xwe ji Chicago-ê berbi Hewlêrê vekişand.
 
== Neqlîye ==
[[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]] yek ji [[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê|firokexaneyên]] otobusê yên Iraqê ye û ew nêzîkî bajêr e. Xizmet di nav geştên rasterê de ji gelek firokeyên navxweyî re, wek balafirgeha navneteweyî ya Bexda. Gelek geştên navneteweyî yên ji Hewlêrê diçin gelek welatan hene; wek Holanda, Almanya, Erebistana Siûdî, Avusturya, Tirkiye, Urdun û gelek balafirên din li seranserê cîhanê. Ji balafirgeha navneteweyî ya Hewlêrê carinan geştên demsalî hene. Balafirgeha Navdewletî ya Hewlêrê bi kurtahî ji bo firokeyên bazirganî yên navdewletî di 2017 de ji hêla hikûmeta inraq ve wek bersiv ji bo dengdana serxwebûna kurd hati bû girtin lê di Adar 2018 de dîsa hat vekirin.<ref>{{Cite news|url=http://www.france24.com/en/20170929-iraq-foreigners-ban-international-flights-airports-kurdistan-independence-referendum-yes-vo|title=Iraqi govt enforces international flight ban in Kurdistan region|last=Blockade by Iraq|date=29 September 2017|website=France 24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://erbilairport.com/INFO06/F_INFO06_01_02.aspx?articleId=436&page=1|title=Erbil International Airport|last=International Flight Return|website=erbilairport.com}}</ref>
 
Forma din a girîng a veguhastinê di navbera Hewlêr û deverên derdorê de bi otobusê ye. Di nav hev de, karûbarên otobusê peywendîyên Tirkiye û Iranranê peyda dikin. Termînalek nû ya otobusê di 2014 de hate vekirin.<ref>{{Cite news|url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/25042014|title=Erbil's New Bus Terminal a Boon for Travelers|date=4 April 2019|website=Rudaw|language=English|access-date=19 March 2019}}</ref>
 
Piraniya veguhastina Kurdistanê bi Bacaniyên Herêmî re, yên ku ji hêla pargîdaniyên taybetî ve têne rêve kirin û di heman demê de ji hêla hikûmeta Kurdistanê ve têne rêve kirin.
 
Hewlêr xwedan pergalek e ku pênc rêyên ring dorpêçê bajêr dike.<ref>{{Cite news|url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/050220173|title=Erbil's 5th ring road completed - the 120 Meter highway|date=2 May 2017|website=Rudaw|language=English|access-date=19 March 2019}}</ref>
 
== Bagûrdan ==
Hewlêr xwedî avhewa Medîn (Kategoriya avhewayê Köppen ''Csa''), digel havînên dirêj, pir germ û mezelên nerm. Mehên havînê zehf zuwa ne, bi bahozê re di navbera Hezîran û Septemberlonê de çêdibe. Winters bi gelemperî şil û şil in, bi çileya paşîna meha wetile.
{{Avûhewa}}
 
== Çande ==
 
=== Cûmalî ya Hewlêrê ===
<br />
 
==== Savdêriyên din ====
 
* Bazîdên Qaysarî yên Erdelanê, ku li binê deriyê bingehîn a jûreyê ye û li piraniya mal û amûrên malê tê standin.
* Minareya Mudhafaria ya {{Convert|36|m|ft|0|-high}} lingî {{Convert|36|m|ft|0|-high}}, ku di Parka Minaret de li ser gelek bendav ji nav sînyalê ye, li dawiya sedsala 12-an û damezrandina parêzgeha Hewlêrê, di serdema [[Selahedînê Eyûbî|Saladin de]], Muzaffar Al-Din Abu Sa 'eed Al-Kawkaboori ([[ Gökböri|Gökböri]]), ku ketibû bin şer di nav Selahedîn de bê şer û xwişka xwe zewicand. Ew bingehek oktagonal e ku bi du nîgarên nîskê hatiye xemilandin, ku ji balafirek bingehîn ve bi balgehek piçûk ve tê veqetandin, di heman demê de jî xemilandî. Minareke din a dîrokî ya bi kevirên xalîçandî yên turqî, li nêz e.
* [[Parka Samî Ebdulrehman]]
* Stadyuma Franso Heriri
* Gundê Qalich Agha di binê erdê de Muzeya izationaristanî, {{Convert|1|km|mi}} ji gûzê. Goreke di sala 1996 an de ji serdema [[Til Xelef|Halaf]], [[ Heyama Ubeyd|Ubeyd]] û [[ Heyama Uruk|Uruk de]] alav dît.<ref name="ReferenceA2">'Directorate Antiquities of Erbil's Guide' Brochure produced by General Directorate of Antiquities, KRG, Ministry of Tourism</ref>
* Muzeya Tekstîlê ya Kurdî
 
=== Spor ===
[[Wêne:Franso_Hariri_Stadium.JPG|girêdan=https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AAne:Franso_Hariri_Stadium.JPG|thumb|Stadyuma [[Franso Herîrî]]]]
Tîmê mezin ê futbolê yê herêmî Klubek Futbolê ya Hewlêrê ye ku pêşbaziyên xwe yên fotbolê li Stada Franso Herîrî (navê navê siyasetmedarê asûrî kuştiye, parêzgarê berê yê bajarê Hewlêrê [[Franso Herîrî]]) ku li başûrê rojhilata navendî ya Hewlêrê ye, tê lîstin. Tîmê Futbolê ya Hewlêrê 3 lîga neteweya Iraqiraqê qezenc dike û 2 caran digihîje Fînala AFC lê herdu jî winda dike.
 
=== Media ===
 
* [[Ishtar TV]]
* [[Kanal 4]]
* [[Kurdistan24]]
* [[Kurdistan TV]]
* [[Kurdmax Pepûle]]
* [[Kurdsat]]
* [[Rûdaw|Tora Medya Rudaw]]
 
== Seferî ==
Ji ber ewlehiya xwe û cihê yekta temaşevanên ku dixwazin serdana Iraqê bikin yekem serdana Hewlêrê dikin, salê zêdetirî çend sed hezar ziyaretvan serdana Hewlêrê dikin û ji wir jî serdana bajar û bajarokên derdorê dikin. Tûrîzm ji bo bajêr ku xwedan sazî û navendên nû û navend û otêlên li derdora bajêr ne çavkaniyek baş a dahatê ye ku mêvanên xwe pêşwazî dike û wan bi cî tîne. Gundî bi gelemperî van cihan ji ber ku ew li gorî adet û zagonên herêmî û Islamicslamî baş tevnehev dibe. Ziyaretvanên ji bajarên din ên Iraqê bi nêrîna azadîxwaz û nûjen her dem van cihên nû jî dubare dikin.
 
== Huner ==
Hawler ji bo şêwaza Hairan a kurdî bi gelek stranbêjên ku demeke dirêj xizmeta başkirina forma hunerê li herêmê dikin pir baş tête zanîn û ji we re mîrateyek dirêj derxist ku ji gelek stranbêjên navdar ên mîna sê birayên Osman, Khdr û Hassan Hairan re gelek dewlemend e, hişt. formên din ên hunerê nûjen li wê deverê helbestek Rap, Breakdance û Slam derketiye holê.
 
Formên hunerî yên din ên mîna stranbêjiya kevneşopî di derdorên piçûk de li Hewlêrê pir navdar in, stranbêjên wekî Karwan Khabati, Awat Bokani, Farman Belana û Khdr Begalasi ku navên berbiçav in û heftê 3-5 caran li ser bûyerên taybet û giştî perform dikin, van stranbêjên folklorî dikin. heta naha 10,000 $ li Hewlêrê rûniştinek çêdibe ku li bajarên din jî ew dikarin $ 1000 bidin, ji ber vê yekê, ew alikî hewl didin ku xwe li Hewlêrê navekê bikin.
 
== Galerî ==
== Çavkanî ==
{{çavkanî}}
 
== Avkanî ==
 
* {{Citation|last=Sourdel|first=D.|editor1-first=P.|editor1-last=Bearman|editor2-first=Th.|editor2-last=Bianquis|editor3-first=C.E.|editor3-last=Bosworth|editor4-first=E.|editor4-last=van Donzel|editor3-link=Clifford Edmund Bosworth|title=Encyclopaedia of Islam, Second Edition|year=2010|publisher=Brill Online|chapter=Irbil|oclc=624382576}}
* [[:en:René_Grousset|Grousset, René]], ''The Empire of the Steppes'', (Translated from the French by Naomi Walford), New Brunswick: [[:en:Rutgers_University_Press|Rutgers University Press]] (1970)
 
== Girêdanên derve ==
6

guherandin