Zagros (rêzeçiya): Ferqa di neqeba guhartoyan de

71 bayt lê hatin zêdekirin ,  berî 2 salan
B
kurteya guhartinê tine ye
B (Tippfehler korrigiert)
Etîket: Guhartina mobîl Guhartina sepana mobîl Guhartina sepana iOSê
BKurteya guhartinê tine
{{ev gotar| der barê Çiyayên Zagrosê ye. Ji bo wateyên din a peyva "Zagros" li ''[[Zagros (cudakirin)]]'' binihêre.}}
 
{{Bêçavkanî}}
 
{{Infobox çiya
| çalakbûna_dawî =
}}
'''Zagros''' an '''çiyayên Zagrosê''', navê zîncîreçiyayê ku ji herêma [[Wan]]ê - [[Colemêrg]]ê dest pê dike û ber bi başûr ve diçe. Di nav axa Kurdistanê de derbas dibe. Ji bakur ve di destpêkê de, di navbera tixûbên [[Tirkiye]] û [[Îran]]a îroyîn de û piştre wek tixûb di navbera Îran û Îraqa îroyîn de dom dike. Nêzîkî [[Kendava Îranê]] di nav axa Îranê de heta herêma [[Hurmiz]]ê diçe. Dirêjiya çiyayên Zagrosê 1.500 km ye. Di zîncîreya Zagrosê de gelek çiya hene. Di nav van çiyan de çiyayê bi navê [[Zana]] û çiyayê bi navê [[Zerd]] ên herî bilind in. Çiyayê Zana 5.098 m û yê Zerd jî 4.548 metre bilind e. Ji Zagrosê re [[çiyayê Kurdistanê]] jî dibêjin. Ji ber ku piraniya Zagrosê di nav axa Kurdistanê de ne. [[IbnÎbn Xeldûn]] di pirtûka xwe ya [[Muqaddîme]] de ji Zagrosê re wek ''çîyayênçiyayên KurdîstanêKurdistanê'' behs dike.
Zîncîreçiyayên Zagrosê bi hezar salan in ku di navbera çandên herêm ên cuda cuda de wek tixûb hatine kişandin. Di navbera gelên wek [[Farisfaris]], [[Asûrîasûrî]], [[Ermenîermenî]], [[Kurdkurd]] û [[Erebereb]] de.
 
== Etîmolojiya Zagrosê ==
Di derbarê [[etîmolojî|etîmolojiya]] peyva “Zagros” de sê çavkanî û teoriyên cuda hene:
 
# Li gor Zend Avesta wateya ''Zagros'' ”bilindahî” ye. Ango çiyayê bilind ku roj di pişta wî de derdikeve. Koka gotinê zuxur an zarg e. Zarg tê wateya qerqez û bilind ku bi tirki dibêjin ''uçurum''. [[Zarga Fîsê]] ku li nêzîkî [[Licê]] ye û Zarga Fîsê ya ku li navenda [[Amed]]ê li ser çemê Dîclê ye û tirkan navê ''Fîs Kayasi'' lê kiriye{{Çavk}}.
# Tê gotin ku peyvên ''Zengene'' û ''Zagros'' ji heman etîmîlojiyê tên. Wek tê zanîn ''Zengene'' eşîreke kurdan e û hîn îro jî ev eşîr li Başûr dijî{{Çavk}}.
# Her çiqas kêm be jî hinek îdea dikin ku Zagros ji [[Yewnana Kevin|yewnaniya kevn]] tê û tê wateya tofan û firtonê{{Çavk}}.
 
== Di dîrokê de Zagros ==
Di serdema me de arkeolog û lêkolîngerên dîrokî dibêjin ku [[sumer]] ji çiyayên Zagrosê ber jêr daketine deştê û şaristaniya ku li Zagrosê hebûye, bi xwe re anîne û bi pêş xistine. Esas navê sumeran ''hatî'' ne. Hatî yanî yên ku ji çiya hatine. Piştre ji hatiyan re sumer gotine.
 
Bajarên yekemînyekem ên ku îro hatine dîtin li nêzîkî Zagrosan bajarên wek [[Ansan]], [[Sûsa]], [[Şandiyar]] û [[Cermo]] ne.
 
Îro hema hema hemû arkeolog û dîrokzan hemfikir in ku 9.000 sal berî zayînî ango 11.000 sal berî niha li qontarên Zagrosê mirovan dest bi xwedîkirina ajelan kirine. Cara yekem li wir bizin, mîh û mange û beraz kedî û xwedî kirine. Xanî û mal lêkirine. Genim, çewder û fesûliye çandine. Berî zayînî di navbera salên 5.400-5.300 li nêzîkî qontarên çiyayên Zagrosan bi awayekî sîstematîk rez xwedî kirine û ji tirî mey çêkirine. Navê tiriyê ''Vitis silvestris'' bûye ku îro jî bi latînî navê wê ''Vitis vinifera'' ye. Herweha bîra jî li wir hatiye çêkirin.
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
* Amed Tîgrîs <sup>Ji kîjan pirtûk?</sup>
 
[[Kategorî:Rêzeçiya]]
65.946

guhartin