Cudahiya di navbera guhertoyên "Xane" de

84 bayt lê hatin zêdekirin ,  23:44, 3 çiriya paşîn 2019
B
kurteya guherandinê tune ye
B (HC: Zêdekirina Kategorî:Xane)
B
 
[[Wêne:Biological cell.svg|thumb|250px|[[Endamok]]ên xaneya eukaryotî: <br>(1) [[Dendikok|Navikok]]<br> (2) [[Dendik|Navik]]<br> (3) [[Rîbozom]]<br> (4) [[Vezîkul]]<br> (5) [[Retîkûlûma endoplazmî ya girûzî]]<br> (6) [[Heybera Golgî]]<br> (7) [[kakûtê xaneyê]]<br> (8) [[Retîkûlûma endoplazmî ya hilû]]<br> (9) [[Mîtokondrî]]<br> (10) [[Vakuol]]<br> (11) [[Sîtoplazma]]<br> (12) [[Lîzozom]]<br> (13) [[Sentrîol]] ]]
'''Xane''' yekeya bingehîn a [[zîndewer]] e.
 
# Çalakbûna zîndewer, girêdayî çalakbûna hemû xaneyên xweser ên di laşê zîndewer de ne.
# Di hundirê xaneyê de ji bo metabolîzmayê enerjî tê guhertin.
# Di nav [[sîtoplazma]]ya xane, an ji di hundirê [[dendik|navik]]ê xaneyê de ADN ([[Asîda deoksirîbonukleî]]) heye.
# Zanyariya rakendî (genetîk) bi riya [[kromozom]]an (ADN û proteîn) derbasî xaneya nû dibe.
# Bi gelemperî, pêkhateya kîmyayî a hemû xaneyan wekhev in
* Di hundirê her xaneyek de [[sîtoplazma]] heye.
* [[Endamok]] a binavê [[rîbozom]] di hemû xaneyan de heye.
* Di nav sîtoplazmayê an ji di hundirê dendikênavikê hemû xaneyan de [[Asîdên nukleî]], [[ADN]] (Asîda deoksîrîbonukleî) û ARN (Asîda rîbonukleî) hene
 
== Cureyên xaneyan ==
Li gor hebûn an jî tunebûna dendikênavikê, du birr (cure) xane heye:
[[Wêne:Prokaryote cell-ku.svg|thumb|250px|Xaneya Prokaryotînavikdestpêkî]]
 
=== Xaneya prokaryotî (xaneya navik destpêkînavikdestpêkî)===
 
Hemû bakterî û arkebakteriyan xwediyê xaneya prokaryotî ne. Di zimanê Greek de wateya pro, pêşî, wateya karyon ji dendiknavik e. Xaneya bê dendiknavik wek [[xaneya navikdirustî]] (prokaryotî) tê bi nav kirin. Zîndewerên bi xaneya prokaryotî, yekxaneyî ne. Ango tu zîndewerên [[firexaneyî]], prokaryotî nîn in. Di xaneyên prokaryotî da xeynî [[rîbozom]] tu endamok tune ye. Reaksiyonên biyokîmyayî di nav sîtoplazmayê de çê dibin. Ji ber ku xaneyên prokaryotî bê dendiknavik in, asîdên nukleî, ADN û [[ARN]] li nav sîtoplazmayê de cih digirin. Xaneyên prokaryotî ji ên eukaryotiyan piçûktir in.
[[Wêne:Plant cell structure ku.svg|thumb|300px|Xaneya Eukaryotînavikdirust]]
 
=== Xaneya eukaryotî (xaneya navik dirustînavikdirust) ===
 
Zîndeweren ji cîhana protîstan, cîhana [[fungus]]an, cîhana riwekan û cîhana ajalan, hemû eukaryotî ne. Di xaneyên eukaryotî de dendiknavik heye û endamok bi parzûn dorpêç kirî di nav sîtoplazmayê de cih digrin. Hemû ajal û riwek [[firexaneyî]] (''multicellular'') ne û xaneyên wan [[Xaneya navikdirust|xaneyên navikdirust]] (eukaryotî) ne. Hin endamên cîhana protîstan yekxaneyî ne. Wek mînak [[amîb]], [[euglena]] û [[paramesyûm]]. Lê hinek endamên protîstan firexaneyî ne. Wekî mînak kevzên avê û koloniya volvoxê.
 
Hinek cureyên fungusan yekxaneyî ne, lê piraniya wan firexaneyî ne. Fungusê [[kufik]], fungusê [[meya]], fungusê [[jeng]]ê yekxaneyî ne. Karok (qarçik) ên bi kumik firexaneyî ne.
* [[Parzûna xaneyê]]
* [[Sîtoplazma]] û [[endamok]]an
* [[Dendik|navik]]a xaneyê
 
== Çavkanî ==
1117

guherandin