Cudahiya di navbera guhertoyên "Kezeb" de

95 bayt lê hatin zêdekirin ,  berî 1 salê
B
kurteya guhartinê tune ye
B
B
== Pêkhateya kezebê ==
Kezeb li aliyê rastê çaryeka jorê ya [[zikekelên]]<nowiki/>ê de li bin navpençikê de cih bûye. Giraniya kezebê bi qasî 1 heta 2 kîlogram e<ref name="Human anatomy"/>. Kezeb [[Rijên|rijênî]] herî gewrê ya laş e<ref name="OpenStax, Anatomy & Physiology">OpenStax, Anatomy & Physiology, OpenStax ,2013
[https://openstax.org/details/books/anatomy-and-physiology]</ref>. Kezeb ji aliyê jor ve wekî du pişkên serekê, pişka çepê û pişka rastê xuya dibe, lê kezeb ji aliyê rûyê jêr ve çar pişkî xuya dibe<ref name="OpenStax, Anatomy & Physiology"/><ref name="Human anatomy">McKinley, Michael P.(2010) Human anatomy.3rd ed. McGraw-Hill Higher Education ISBN 978–0–07–337809–1 </ref> . Her pişkên kezebê jî ji gellek pişkokên hê hûriktir ên şeşgoşeyî pêk tê. Derî xwînhênera kezebe (hepatic portal vein) bi navbeynkariya tora [[Mûlûleya xwînê|mûlûleyên xwînê]] ji coga herisê, Ji xeynî [[Lîpîd|çewrî]], hemû xurekên herisbûyî di nav xwînê de diguhezîne kezebê<ref name="Leland G">Johnson, Leland G. (1987 )Biology. 2nd ed., Wm. C. Brown,. ISBN 0-697-04972-8 </ref>. Di nav pişkên kezebê de [[xwîn]] tê parzûnkirin<ref name="Human biology"/>. Li gor pêdiviya laş, xurek di kezebê de tê embarkirin an jî guhertin. Heke di nav laş de kêmasiya xurek hebe, vê gavê kezeb xurekan embar nake, tevlê xwînê dike. Ji boy heriskirinê, karê serekê ya kezebê berhemkirin û derdana [[zerav]]<nowiki/>ê ye<ref name="Villee"/>. [[Herisa mekanîk]] a çewrî bi alîkariya zeravê rû dide. Kezeb rojê bi qasî 1.5 lître zerav berhem dike. Zerav xwê û asîdên zeravê lixwe digire. Kezeb xwêyên zeravê ji kolesterolê çê dike. Xwêyên zeravê çewrî bi awayek mekenîk perçe dike ji boy çewriyên hûriktir<ref name="Human Biology.">Starr, C., & McMillan, B. (2010). Human Biology. Boston, MA: Cengage Learning. </ref> . Hinek ji kolesterola nav zeravê tevlê pîsayî dibe û bi derketina destavê, ji laş tê avêtin.
 
== Erka kezebê ==
=== Perçekirina xirokên sor û bergiriya li dij hokarê nexweşiyê ===
Di kezebê de xaneyên hellûşênera gewre yên kezebê heye. Van xaneyan wekî xaneyên Kupffer tên bi navkirin. Xaneyên hellûşêner li dij hokarên nexweşiyê bergiriyê dabîn dikin. Herwiha evan xaneyan di kezebê de [[Xiroka sor|xirokên sor]] ên mirî jî perçe dike, hesinê nav hemoglobîna xirokên sor embar dike. Xirokên sor ji xeynî kezebê li [[moxê hestî]] û li [[Sipil|sipilê]] jî tê têkşikestin<ref name="Anatomy and physiology"/>.
=== Ji derman û madeyên jehravî, dûrxistina jehrê ===
Li gel alkol, paşmayiyên hokarên nexweşiyê, hin derman û xurek madeyên jehravî lixwe digirin. Kezeb hewl dide ku jehra nav laş bêbandor bike û ji laş dûr bixe.
[[Wêne:Liver_01_animation1.gif|thumb|300px|Kezeb li aliyê rastê çaryeka jorê ya zikeklênê de li bin navpençikê de cih bûye.]]
=== Guherandina amoyakê ===
Dema asîdên amînî di nav xaneyê de tê perçekirin , li gel karbona dîoksîd, amonyak(NH3) jî peyda dibe. Amonyak ji boy xaneyên laş, bi taybet ji boy xaneyên [[koendama demar]] ,madeya jehravî ye. Amonyak bi navbeynkariya xwînê ber bi kezebê ve tê guhestin<ref name="Human Biology."/>. Kezeb amonyakê diguherîne ure yê<ref name="Leland G"/>. Ure li gor amonyakê he kêmtir ziyanbexş e.
 
=== Dawîanîna çalakiya hormonan ===
[[Hormon|Hormonên]] wek [[însulîn]], [[glukagon]], kortîzol, aldesteron, tîroîd û hormonên zayendê ,piştî cihanîna erka xwe ji aliyê xaneyên kezebê ve tê perçekirin<ref name=" Anatomy and physiology">Waugh, A., Grant, A., Chambers, G., Ross, J. S., & Wilson, K. J. (2014). Ross and Wilson anatomy & physiology in health and illness 12th ed.</ref> .
 
=== Embarkirin ===
 
=== Derdana zeravê ===
Xaneyên kezebê zeravê berhem dike û der dide. Şileya zeravê ji xwêyên zeravê, pîgmentên(madeya rengdar) zeravêûzeravê û kolesterolê pêk tê.
 
== Nexweşiyên kezebê ==
Di rewşa asayî de xane û şaneyên kezebê dikarin xwe bi hêsanî nû bikin. Lê hin nexweşî rê li ber xwe nûkirinê digire.
=== Hewkirdina kezebê ya vîrusî ===
ji ber vîrusan kulbûna(hewkirdin) kezebê , wekî nexweşiya hepatît bi nav dibe. pênç cureyên nexweşiya hepatît heye. Hokarên kulbûna kezebê vîrus in. Li gor cureya virus nexweşiya kulbûna kezebê jî wekî hepatît A, hepatît B, hepatît C, hepatît D û hepatît E tê bi navkirin. Di nav gel de nexweşiya kulbûna kezebê (hewkirdina kezebê) wekî nexweşiya zerikê jî bi nav dibe. Lê zerikî bi tena serê xwe nexweşî nîn e, yek ji nîşanên nexweşiya kezebê ye. Vîrusa Hepatît A bi gelemperî di nav xurek û ava bi pîsayiya nexweşên bi hepatît A yê têkilbûye, tûşî mirov dibe<ref name="Anatomy and physiology"/>. Vîrusa hepatît B bi riya xwîn guhestinê, an jî derzî û dermanên tûşî vîrusê bûne derbasî mirov dibe. Herwiha bi mirovê nexweş re pêwendiya sêksî jî dibe sedema nexweşiya kulbûna kezebê ya cureya B yê. Li cîhanê nexweşiya hepatît B, ji nexweşiya AIDSê( nîşana nemana bergiriya destketî) hê pirtir mirov nexweş xistiyê û nav mirovahî de belav bûye<ref name="Human biology">Sylvia S. Mader, D., & Windelspecht, M. (2015). Biology (12th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education. </ref>.
Vîrusa hepatît C bi gelemperî ji xwîna nexweşên bi vî nexweşiyê tûşî mirov dibe. Dibe ku hepatît C rê li ber [[Şêrpence|şêrpenceya]] kezebê û mirinê veke. Ji boy hepatît A û B yê [[kutan]](vaksîn) heye, lê ji boy hepatît C kutan tune.
Vîrusa Hepatît A bi gelemperî di nav xurek û ava bi pîsayiya nexweşên bi hepatît A yê têkilbûye, tûşî mirov dibe<ref name="Anatomy and physiology"/>. Vîrusa hepatît B bi riya xwîn guhestinê, an jî derzî û dermanên tûşî vîrusê bûne derbasî mirov dibe. Herwiha bi mirovê nexweş re pêwendiya sêksî jî dibe sedema nexweşiya kulbûna kezebê ya cureya B yê. Li cîhanê nexweşiya hepatît B, ji nexweşiya AIDSê( nîşana nemana bergiriya destketî) hê pirtir mirov nexweş xistiyê û nav mirovahî de belav bûye<ref name="Human biology">Sylvia S. Mader, D., & Windelspecht, M. (2015). Biology (12th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education. </ref>.
Vîrusa hepatît C bi gelemperî ji xwîna nexweşên bi vî nexweşiyê tûşî mirov dibe. Dibe ku hepatît C rê li ber şêrpenceya kezebê û mirinê veke.
Ji boy hepatît A û B yê kutan(vaksîn) heye, lê ji boy hepatît C kutan tune.
 
=== Sîroz ===
[[Wêne:Liver_Cirrhosis_ku.png|thumb|300px]]
Sîroz yek ji nexweşiyên kezebê ye. Bi nexweşiya sîrozê, peşî li kezeb çewrî zêde dibe, paşê [[Şane (biyolojî)|şaneyên]] kezebê diguherin û neçalak dibin. Ji şaneyên kezebê şaneyêk rîşalî yên [[bestereşane]] (fibrous scar tissue)peyda dibe. Şaneyên kezebê req dibe. [[Xane]] û şaneyên kezeba bi nexweşiya sîrozê, erka kezebê ya ji boy laş bi cih naynin<ref name="Human anatomy"/>. Bi gelemperî kesên zêde alkol vedixwin bi nexweşiya sîrozê dikevin<ref name="Human biology"/>. Lê nexweşiya hepatît jî rê li ber sîrozê ve dike.
 
==== Hin nîşanên nexweşiya sîrozê ====
Kesên bi nexweşiya sîrozê ne, kezeba wan bilîrubînêbilirubînê ji laş dûr naxe, bilirubîn di nav şaneyên laş de berhev dibe. Bilirubin bi rengê zer e, ji perçebûna xirokên sor çê dibe<ref name="OpenStax, Anatomy & Physiology"/>. Mirovên bi vî nexweşiyê ne, zerikî dibin. Zerikbûn bi taybet li çermê mirov û sipîka çav de rû dide, sedema zerikbûnê madeya bilirubîn e.
 
Nexweşiya [[avbendî]] (bi ingilîzî;edema)
 
Di laşê mirovên bi nexweşiya sîrozê de av tov dibe. Li gel tevahiya laş, bi taybet şilemenî li derdora kezebê li zikê mirov de hê pirtir berhev dibe, loma zikê mirov diwerime. Ev rewş wekî avbendî bi nav dibe. Kezeba bi nexweşiya sîrozê, bi têra xwe proteîna albumîn berhem nake ev kêmasî dibe sedema avbendiyê<ref name="Human anatomy" />.
 
Nexweşiya avbendî(bi ingilîzî;edema)
Di laşê mirovên bi nexweşiya sîrozê de av tov dibe. Li gel tevahiya laş, bi taybet şilemenî li derdora kezebê li zikê mirov de hê pirtir berhev dibe, loma zikê mirov diwerime. Ev rewş wekî avbendî bi nav dibe. Kezeba bi nexweşiya sîrozê, bi têra xwe proteîna albumîn berhem nake ev kêmasî dibe sedema avbendiyê<ref name="Human anatomy"/>.
 
 
1470

guhartin