Open main menu

Guherandin

No change in size, 14:43, 20 sibat 2010
B
Zagros, çiyayên Zagrosê (wek Alp, çiyayên Alpê; And, çiyayên Andê û hwd)
{{ev gotar| der barê Çiyayên Zagrosê ye. Ji bo wateyên din a peyva "Zagros" li ''[[Zagros (cudakirin)]]'' binihêre.}}
 
[[Wêne:Zagros 1992.jpg|thumb|Çiyayên Zagrosê]]
'''Zagros''' an '''çiyayên Zagrosê''', navê zîncîreçiya ye ku ji herêma Wanê[[Wan]]ê - Colemêrgê[[Colemêrg]]ê dest pê dike û ber bi başûr ve diçe. Di nav axa Kurdistanê de derbas dibe. Ji bakur ve di destpêk de, di navbera tixûbên [[Tirkiye]] û Îrana[[Îran]]a îroyîn de û piştre wek tixûb di navbera Îran û Îraqa îroyîn de dom dike. Nêzîkî [[Kendava Îranê]] di nav axa Îranê de heta herêma Hurmizê[[Hurmiz]]ê diçe. Dirêjiya Zagrosançiyayên Zagrosê 1.500 km ye. Di zîncîreya ZagrosanZagrosê de gelek çiya hene. Di nav van çiyan de çiyayê bi navê [[Zana]] û çiyayê bi navê [[Zerd]] ên herî bilind in. Çiyayê Zana 5.098 m û yê Zerd jî 4.548 metre bilind e. Ji ZagrosanZagrosê re [[çiyayê Kurdistanê]] jî dibêjin. di Ji ber ku piraniya ZagrosanZagrosê di nav axa Kurdistanê de ne. [[ÎbnîÎbn Xaldûn]] di pirtûka xweyaxwe ya [[Muqaddîme]] de ji ZagrosZagrosê de wek ''çîyayên Kurdîstanê'' behz dike.
Zîncîreçiyayên ZagrosanZagrosê bi hezar salan in ku di navbera çandên herêm ên cuda cuda de wek tixûb hatine kişandin. Di navbera gelên wek [[faris]], [[asûrî]], [[ermenî]], [[kurd]] û [[ereb]] de.
 
== Etîmolojiya ZagrosZagrosê ==
 
Di derbarê [[etîmolojî|etîmolojiya]] peyva “Zagros” de sê çavkanî û teoriyên cuda hene:
 
1. Li gor Zend Avesta wateya ''Zagros'' ”bilindahî” ye. Ango çiyayê bilind ku roj di pişta wî de derdikeve. Koka gotinê zuxur an zarg e. Zarg tê wateya qerqez û bilind ku bi tirki dibêjin “uçurum”''uçurum''. [[Zarga Fîsê]] ku li nêzîkî [[Licê]] ye û Zarga Fîsê ya ku li navenda Amedê[[Amed]]ê li ser çemê Dîclê ye û tirkan navê Fîs Kayasi lê kiriye.
 
2. Tê gotin ku peyvên ''Zengene'' û ''Zagros'' ji heman etîmîlojiyê tên. Wek tê zanîn ''Zengene'' eşîreke kurdan e û hîn îro jî ev eşîr li Başûr dijî.
 
3. Her çiqas kêm be jî hinek îdea dikin ku Zagros ji yunaniya[[yewnaniya kevn]] tê û tê wateya tofan û firtonê.
 
== Di dîrokê de Zagros: ==
Zagros bi tenê ne zîncîreçiyayên bilind û asê ne. Li gor arkeolog û dîrokzanan cara yekem çandinî û şaristanî li qontarên ZagrosanZagrosê destpê kiriye û ew gel kurd bi xwe bûne. Kurd heta îro jî li ser axa xwe mane û li heman herêmê dijîn. Ji wan kurdên herî kevn heta îro arkeologan navên sê eşîran tespît kirine: Eşîrêneşîrên [[Makran]], [[Zengene]] û [[Çigînî (Chigini)]]. Bi rastî ev hersê eşîr hîn îro jî li Kurdistanê dijîn.
 
Zagros bi tenê ne zîncîreçiyayên bilind û asê ne. Li gor arkeolog û dîrokzanan cara yekem çandinî û şaristanî li qontarên Zagrosan destpê kiriye û ew gel kurd bi xwe bûne. Kurd heta îro jî li ser axa xwe mane û li heman herêmê dijîn. Ji wan kurdên herî kevn heta îro arkeologan navên sê eşîran tespît kirine: Eşîrên Makran, Zengene û Çigînî (Chigini). Bi rastî ev hersê eşîr hîn îro jî li Kurdistanê dijîn.
Di serdema me de arkeolog û lêkolîngerên dîrokî dibêjin ku Sumer[[sumer]] ji Zagrosançiyayên Zagrosê ber jêr daketine deştê û şaristaniya ku li ZagrosanZagrosê hebûye, bi xwe re anîne û bi pêş xistine. Esas navê Sumeransumeran Hatî''hatî'' ne. Hatî yanî yên ku ji çiya hatine. Piştre ji Hatiyanhatiyan re Sumersumer gotine.
 
Bajarên yekemîn ên ku îro hatine dîtin li nêzîkî Zagrosan bajarên wek [[Ansan]], [[Sûsa]], [[Şandiyar]] û Yarmo[[Cermo]] ne.
 
Îro hema hema hemû arkeolog û dîrokzan hemfikir in ku 9.000 sal berî zayînî ango 11.000 sal berî niha li qontarên ZagrosanZagrosê mirovan dest bi xwedîkirina ajelan kirine. Cara yekem li wir bizin, mîh û mange û beraz kedî û xwedî kirine. Xanî û mal lêkirine. Genim, çewder û fesûliye çandine. Berî zayînî di navbera salên 5.400-5.300 li nêzîkî qontarên çiyayên Zagrosan bi awayekî sîstematîk rez xwedî kirine û ji tirî mey çêkirine. Navê tiriyê Vîtîs''Vitis Sîlvestrîssilvestris'' bûye ku îro jî bi latînî navê wê Vîtîs''Vitis Vînîferavinifera'' ye. Herweha bîra jî li wir hatiye çêkirin.
Bajarên yekemîn ên ku îro hatine dîtin li nêzîkî Zagrosan bajarên wek Ansan, Sûsa, Şandiyar û Yarmo ne.
 
Ksenophan[[Ksenofan]] da "Di vegera dehhezaran de" (beri zayînî 401-400) behsa serpêhatiya xwe û Zagrosançiyayên Zagrosê dike ku çawa asê ne û di wan çiyayên asê de qala şerê artêşa xwe û Kardoxiyan[[kardoxî|kardoxiyan]] dike. 75 sal piştî vegera Ksenophan, vê carê Îskenderê Mezin dixwazê di ser ZagrosanZagrosê de here Îranê. Lê ji ber ku di ”Vegera dehhezaran" de”de bûyerên ku li Zagrosançiyayên Zagrosê hatibû serê artêşa KsenophanKsenofan hemû xwendibû û di derheqê ZagrosanZagrosê de êdî xwedî zanyarî bû. Loma di jêrê ZagrosanZagrosê de derbasî Îranê bû.
Îro hema hema hemû arkeolog û dîrokzan hemfikir in ku 9.000 sal berî zayînî ango 11.000 sal berî niha li qontarên Zagrosan mirovan dest bi xwedîkirina ajelan kirine. Cara yekem li wir bizin, mîh û mange û beraz kedî û xwedî kirine. Xanî û mal lêkirine. Genim, çewder û fesûliye çandine. Berî zayînî di navbera salên 5.400-5.300 li nêzîkî qontarên çiyayên Zagrosan bi awayekî sîstematîk rez xwedî kirine û ji tirî mey çêkirine. Navê tiriyê Vîtîs Sîlvestrîs bûye ku îro jî bi latînî navê wê Vîtîs Vînîfera ye. Herweha bîra jî li wir hatiye çêkirin.
 
Zagros di jiyana şerê çekdarî ya kurdan de ciyekî xwe yê girîng û pîroz heye. Di serdema me de, bi salan pêşmergeyên Başûr û Rojhilat di dema tengasiyê de hildikişiyan ZagrosanZagrosê, li wir bi cih dibûn û xwe diparastin. Di van 15-20 salên dawî de gerîlayên PKKê [[PKK]]ê hema hema li seran serên zîncîreçiyayên ZagrosanZagrosê biryargehên xwe yên mezin û navendî danîn û niha jî li Zagorsançiyayên Zagorsê inne. Artêşa tirk bi [[balafir]], [[helîkopter]] û teknîka nûjen a şer nikare li ZagrosanZagrosê bi ser bikeve. Operasyonên artêşê bê encam dimînin.
Ksenophan da "Di vegera dehhezaran de" (beri zayînî 401-400) behsa serpêhatiya xwe û Zagrosan dike ku çawa asê ne û di wan çiyayên asê de qala şerê artêşa xwe û Kardoxiyan dike. 75 sal piştî vegera Ksenophan, vê carê Îskenderê Mezin dixwazê di ser Zagrosan de here Îranê. Lê ji ber ku di ”Vegera dehhezaran de” bûyerên ku li Zagrosan hatibû serê artêşa Ksenophan hemû xwendibû û di derheqê Zagrosan de êdî xwedî zanyarî bû. Loma di jêrê Zagrosan de derbasî Îranê bû.
 
Zagros ne bi tenê hêlîna [[pêşmerge]] û gerîlayên kurd e, herweha hêlîna [[teyrê Sîmir]] e jî.
Zagros di jiyana şerê çekdarî ya kurdan de ciyekî xwe yê girîng û pîroz heye. Di serdema me de, bi salan pêşmergeyên Başûr û Rojhilat di dema tengasiyê de hildikişiyan Zagrosan, li wir bi cih dibûn û xwe diparastin. Di van 15-20 salên dawî de gerîlayên PKKê hema hema li seran serên zîncîreçiyayên Zagrosan biryargehên xwe yên mezin û navendî danîn û niha jî li Zagorsan in. Artêşa tirk bi balafir, helîkopter û teknîka nûjen a şer nikare li Zagrosan bi ser bikeve. Operasyonên artêşê bê encam dimînin.
 
Zagros ji aliyê siruştê ve him paradîs (bihuşt, cennet) û him jî dojeha (cehenem) nedîtî ye! Zivistanan ba, bager û pûk e. Tu jîndarek nikare xwe li ber pêtî, serma, fîgan û fîzana ZagrosanZagrosê bigre. Hirç bi hirçîtiya xwe bi mehan newêre ji qula xwe derkeve. Di demsalên bihar û havînan de mirov dikare çar demsalan li gel hev bibîne. Dar û ber, nebat û kulîlkên Zagrosançiyayên Zagrosê bi dîmen û bîhna xwe paradîsa rasteqîn e. Di mîtolojiyê de, li Zagrosan giyayekî pîroz heye ku mirov bixwe, namire.
Zagros ne bi tenê hêlîna pêşmerge û gerîlayên kurd e, herweha hêlîna teyrê Sîmir e jî.
 
==Çavkanî==
Zagros ji aliyê siruştê ve him paradîs (bihuşt, cennet) û him jî dojeha (cehenem) nedîtî ye! Zivistanan ba, bager û pûk e. Tu jîndarek nikare xwe li ber pêtî, serma, fîgan û fîzana Zagrosan bigre. Hirç bi hirçîtiya xwe bi mehan newêre ji qula xwe derkeve. Di demsalên bihar û havînan de mirov dikare çar demsalan li gel hev bibîne. Dar û ber, nebat û kulîlkên Zagrosan bi dîmen û bîhna xwe paradîsa rasteqîn e. Di mîtolojiyê de, li Zagrosan giyayekî pîroz heye ku mirov bixwe, namire.
*Amed Tîgrîs
 
Amed Tîgrîs
{{kurt}}
 
[[Kategorî:Rêzeçiya]]
45.116

guherandin