Îlxanî

ایل خانان‎, Ilxānān Zimanê Farsî


Dûgela Eyûbî
Dûgela Romê
Dûgela Mongolan
1256 — 1335
Dûgela Celariyan
Dûgela Memlûkiyan
Dûgela Osmanîyan

Flag of Ilkhanate.svg Hulagutamgha.png
Ala Mertal

Nexşeya Îlxanîyan
Nexşeya Îlxanîyan

Agahiyên gelemperî
 Rêveberî
 Paytext Meregê (1256-1265)
Tebrîz (1256-1306)
Soltanîye (1306-1335)
 Ziman FarsîMongolîKurdîOxizî
 Dîn Îslam
 TBH
 TBH/sal {{{tbh kes}}}
 Dirav {{{dirav}}}
 Dem {{{dem}}}
 Nîşana înternetê {{{nîşana înternetê}}}
 Kd. telefonê {{{koda telefonê}}}
 {{{agahîgelemp1 sernav}}} {{{agahîgelemp1}}}
 {{{agahîgelemp2 sernav}}} {{{agahîgelemp2}}}
 {{{agahîgelemp3 sernav}}} {{{agahîgelemp3}}}
 {{{agahîgelemp4 sernav}}} {{{agahîgelemp4}}}
 {{{agahîgelemp5 sernav}}} {{{agahîgelemp5}}}

Gelhe
{{{gelhe}}}
{{{gelhe2}}}
{{{gelhe3}}}
{{{gelhe4}}}
{{{gelhe5}}}

Rûerd
 1310 3,750,000 km2
{{{rûerd2}}}
{{{rûerd3}}}
{{{rûerd4}}}
{{{rûerd5}}}

Dîrok û bûyer

Serwerî
   Wekîl
 1256-1265 Hulagû (yekem)
 1265–1282 Ebeqê
 1282-1284 Ehmad tegûder
 1284-1291 Arxûn
 1295 Bêydu
{{{serokA6}}}
   {{{sernav serokB}}}
{{{serokB1}}}
{{{serokB2}}}
{{{serokB3}}}
{{{serokB4}}}
{{{serokB5}}}
   {{{sernav serokC}}}
{{{serokC1}}}
{{{serokC2}}}
{{{serokC3}}}
{{{serokC4}}}
{{{serokC5}}}
   {{{sernav serokD}}}
{{{serokD1}}}
{{{serokD2}}}
{{{serokD3}}}
{{{serokD4}}}
{{{serokD5}}}
   
 1295-1304 Mehmûde Xazan
 1304-1316 Mîhammad Xodabandê
 1316-1335 Abu Sa'id Bahadur
{{{serokE6}}}
{{{serokE7}}}
{{{serokE8}}}
{{{serokE9}}}

Karîna qanûndanînê
{{{perleman}}}

Ya berê Ya paşê
Xanedana EyûbiyanXanedana Eyûbiyan
Selcûqiyên RomêSelcûqiyên Romê
Împeratoriya MongolanÎmperatoriya Mongolan
Dewleta CelariyanDewleta Celariyan
Dewleta MemlûkanDewleta Memlûkan
Împaratoriya OsmanîÎmparatoriya Osmanî

Îlxanî[1] dewleteke mongolî[2][3] ya dîrokî ye ku li Îranê serweriyê kiriye. Di navbera salên 1256-1335an de parçeyên Anatolyayê, Iraqê, Tirkmenistanê û Qefqasyayê ketine destê wan.[4] Paytexta wan bajarê Tebrîzê bû.[5]

ÇîrokBiguherîne

Ji dema dagirkirina padîşahiya Xorezm Şahên ji aliyê Cengîz Xan ve, li dora 1220, bi pratîkî hemû Xorasan û bakurê Îran di bin desthilatdariya Mongolan de ne. Piştî sala 1241ê, di bin destê Bakû de, wan li Azerbaycanê bi cih bûn û rojavayê Îranê jî zeft kirin. Piştî serketina Selçûqiyên Rûm di Şerê Kose Dağ/Sêwasê de, êdî berxwedaneke girîng nemabû. Lêbelê, desthilatdariya Mongolan li Farisê heta sala 1256-an, dema ku Hülegü (1256–65 hukumdar) xanedana Îlchane ava kir, di yek împaratoriyê de nehat yekkirin. Piraniya Farisan bêyî şerekî mezin bindest bû, ji ber ku piraniya mîrên li başûrê Faris bi taybetî serweriya Ilchane nas kirin. Bexda piştî ku Xelîfe el-Mustasim serî netewand, di sala 1258'an de piştî dorpêçkirina kurt bi zorê hate xistin bin desthilatdariya wan. Bi vê yekê dawî li Xîlafeta Ebbasiyan li Bexdayê hat.
Lêbelê, Sûriye di Şerê Eyn Celût (1260) de li hember Memlûkên yên Misrê nehate fetihkirin, lewra Firat ji niha û pê de sînorê sultana Memlûkan - ku dê di pêşerojê de jî serketî be - û Îlxanat gihîştibû asta herî mezin.
Ji bilî hewildanên têkçûyî yên ji bo dagirkirina Sûriyê, Îlxanî di serî de bi Hêza Zêrîn li deştên başûrê Rûsyayê re rû bi rû ma. Vê yekê serdestiya xwe li ser Qefqasya û Azerbeycanê îdia dikir, ji ber ku heta sala 1256-an serweriya wê li ser Mongolan li wir kar dikir. Pevçûn gurtir bû dema ku Hêza Zêrîn bi Memlûkên Misrê re hevalbendî kir. Li Transoxanyayê bi Xanedana Çagatayî re jî gelek nakokî hebûn, lê Îlxanan karîbû heta hilweşîna wan herdu herêmên Kafkasyayê û Xorasanê li hember îdiayên biyaniyan bi awayekî serketî biparêze.

Yekemîn qeyrana navxweyî ya xanedaniyê di bin destê Îlxan Tegüder (hikûmdariya 1282–84) de bû, yê ku yekem hukumdarê Mongolan bû ku bû Îslam û navê Ehmed girt. Vê yekê bû sedema berxwedana çîna jorîn a Mongolan, ku domandina ola kevneşopî ya eşîrî. Di 1284 de Ahmad Tegüder ji ber vê yekê ji hêla Arghun (1284-91 hukumdarî) hate hilweşandin, ku di bin wî de pêşveçûnek zêde ya Budîzm niha pêk hat. Îhmalkirina îdarî û sîstema bacê ya ku di bin Argûn de dest pê kiribû, tenê di bin Ghazan de hate rawestandin (r. 1295–1304); vê yekê ji nû ve rêxistinbûneke serkeftî ya dewletê da destpêkirin. Padîşahiya wî wekî xala bilind a xanedaniyê tê hesibandin. Di bin destê wî de veguhertina çîna jor a mongolî bo Îslama Sunnî û tepeserkirina Cihû, Xiristiyan û Budîstan di rêveberiyê de jî pêk hat.

Paşgirên Gazan dîsa rêveberiya împaratoriyê paşguh kirin. Dema ku Ebû Seîd (r. 1316–35) hat ser desthilatdariyê dema ku hê biçûk bû, şerên desthilatdariyê yên navxweyî dijwar bûn. Lêbelê, u.a. serweriya li ser Anatoliyê tê parastin û Kafkasya û Xorasanê bi serkeftî tê parastin. Tenê piştî mirina Ebû Seîd împaratoriya li Farisan hilweşiya. Di salên paşerojê de, çend mîrên din rabûn û bûn Îlhanî, lê di ya herî baş de ew hîn jî li paytext Tebrîzê hukum dikirin. Ji aliyê din ve parêzgeh di bin xanedanên xwe de serbixwe bûn, yên herî girîng Çobanî (bi farisî Iraq û Azerbaycan), Celerîd (bi erebî Iraq), Kartides (li rojhilatê Xorasanê), Muzeferî (li başûrê Faris) û Serbeder (li rojavayê Xorasanê).

Hazareyên îroyîn li Efxanistanê rasterast nevîyên Îlxan û peyrewên wan tên hesibandin.

RêveberBiguherîne

  • Hulegû, 1256–1265
  • Abaqa, 1265–1282
  • Ahmad Teguder, 1282–1284
  • Arghun, 1284–1291
  • Gaixatu, 1291–1295
  • Baidu, 1295
  • Mahmud Ghazan (I.), 1295–1304
  • Ghiyath ad-Din Mohammad Chodabande Öldscheitü, 1304–1316
  • Ala ad-Dunya wa-d-Din Abu Said, 1316–1335
  • Arpa Ke'un, 1335–1336
  • Musa, 1336–1337
  • Muhammad, 1337–1338
  • Togha(i) Temür, 1338–1353
  • Sati Beg, 1338–1339
  • Dschahan Temür, 1339–1341
  • Sulaiman, 1339–1344
  • Anuschirwan, 1344–1356
  • Ghazan (II.), 1356–1357
  • Luqman, 1353–1388

Mijarên têkildarBiguherîne

ÇavkanîBiguherîne

  1. Kaplan, Yaşar (2021-06-20). "KENÎSEYEK DI NAVBERA HÊVÎ Û BEDBÎNÎYÊ DA: DI SERDEMA MOXOLAN (ÎLXANÎYAN) DA (1258-1335) SERENCAMA KENÎSA ROJHILATÊ (NESTURÎ)". Kurdiyat (3): 27–40. Archived from the original on 2021-09-16 – via DergiPark.
  2. Ömer Diler: Ilkhans. Coinage of the Persian Mongols. Turkuaz Kitapçılık Yayıncılık, Istanbul 2006, ISBN 994-455291-7.
  3. George Lane: The Mongols. I.B. Tauris, London/New York 2018, S. 98ff.
  4. Dorothea Krawulsky: Mongolen und Ilkhâne – Ideologie und Geschichte. 5 Studien. Verlag für Islamische Studien, Beirut 1989.
  5. Bertold Spuler: Die Mongolen in Iran. Politik, Verwaltung und Kultur der Ilchanzeit 1220–1350. 4. verbesserte und erweiterte Auflage. E. J. Brill, Leiden 1985, ISBN 90-04-07099-0 (Zugleich: Göttingen, Univ., Habil.-Schr., 1938).

Giredanê dervêBiguherîne